Ritið 1/16

Ritið 1. hefti, 16. árgangur - 2016

Kristjana Kristinsdóttir: Lénsreikningur reikningsárið 1647–1648. Upplýsingar um tekjur og gjöld Danakonungs af léninu Íslandi  árið 1647–1648 og umfjöllun um endurskoðun lénsreikninga í rentukammeri og uppgjör konunglegs fógeta

Ísland var eitt af lénum Danakonungs á árunum 1541–1683 þegar amtsskipan komst á og hafði sömu skyldur og önnur lén. Við siðaskiptin jukust tekjur konungs af landinu enda eignaðist konungur allar jarðeignir kirkjunnar, þ.e. klaustraeignir, auk jarðeigna biskupanna Ögmundar Pálssonar og Jóns Arasonar og sona hans. Æðsta fulltrúa konungs í léninu Íslandi bar að skila inn til rentukammers reikningi yfir tekjur og gjöld af því. Var það eins og gera þurfti í öðrum lénum konungs og þar voru reikningarnir endurskoðaðir. Sérstaklega er skoðaður reikningur ársins 1647–1648 en á árunum 1645–1648 var landið svokallað reikningslén en slíkt lén var veitt gegn föstum launum og árlega gerður reikningur yfir allar vissar tekjur og óvissar. Á þeim árum var Jens Søffrensen æðsti yfirmaður landsins. Hann var borgari í Kaupmannahöfn og hafði embættistitilinn fógeti eða konunglegur fógeti.
Í greininni er leitast við að varpa ljósi á hvers konar heimild lénsreikningur í reikningsléni er. Reikningurinn er ekki túlkaður í hefðbundum skilningi heldur því svarað hvaða upplýsingar felast í honum um tekjur og gjöld af léninu og vakin á þann hátt athygli fræðimanna á að nýta sér reikningana en þeir hafa hingað til lítið verið notaðir við rannsóknir. Lénsreikningarnir varpa t.d. ljósi á hvernig Ísland var stjórnsýslulega tengt Danmörku sem eitt af lénum konungs, þeir sýna bókhaldsaðferðir þessa tíma og fram kemur hvaða tekjur konungur hafði af landinu, t.d. í fiski, kjöti, vaðmáli og mannskap við útgerðina auk tekna af jarðeignum um allt land, þó einkum í Gullbringusýslu. Við endurskoðunina í rentukammeri voru oft gerðar samlagningarvillur og svo virðist sem hún hafi skilað litlu aukalega í vasa konungs. Bent er á að gildi endurskoðunarinnar var frekar að hún fór fram og að sýna þurfti fram á sannleiksgildi með fylgiskjölum og undirskrift lénsmanns eða konunglegs fógeta. Engin niðurstöðutala er í reikningnum 1647–1648 hvorki varðandi tekjur né gjöld og er því erfitt að reikna út hverjar tekjur konungs voru raunverulega af léninu enda þessar upplýsingar ýmist gefnar upp í peningum, vörum, skepnum og mannskap t.d. þeirra sem réru á bátum konungs. Gróft er þó hægt að áætla tekjurnarrúmlega 5.000 ríkisdali og gjöldin tæplega 3.000 ríkisdali. Einnig er varðveitt heim- ild úr rentukammeri undirrituð 1648 þar sem verið er að athuga mögulegar tekjur konungs af Íslandi. Þar reiknast þeim til að tekjurnar gætu verið 6.884 ríkisdalir. Í þessari tölu verður að ætla að reiknað sé með tekjum af vörum, fiski, vaðmáli og sokkum sem sendar voru til birgðahúsa konungs auk tekna af konungsbúunum sem lítil vitneskja virðist vera um í rentukammeri. Segir þessi athugun rentukammers nokkuð um hversu lítið var vitað um Ísland í Danmörku á þessum tíma.
 
Efnisorð: Lénsreikningur, reikningslén, endurskoðun lénsreikninga, konunglegur fógeti, 17. öld
 
Deila: 
Þú ert að nota: brimir.rhi.hi.is