Áhyggjur, ástríða og áföll - Tilfinningar í pólitík

Tilfinningar eru vandmeðfarnar jafnt í pólitík sem á öðrum sviðum mannlífsins. Annarsvegar er oft gerð sú krafa til stjórnmálafólks að það sýni tilfinningar og láti sér annt um velferð almennings og hagsmuni einstaklinga – fátt er meiri ljóður á ráði þeirra sem þurfa að treysta á atkvæði kjósenda en skeytingarleysi. Tilfinningar eru hins vegar líka iðulega taldar spilla fyrir yfirveguðu mati á málefnum. Þegar tilfinningarnar hafa áhrif á kjósendur vakna áhyggjur um að sjónarmið sem ekki samræmast skynsamlegri afstöðu ráði ferðinni og í flóknu tækniumhverfi nútímans verður sú afstaða stöðugt fyrirferðarmeiri að almenningur hafi oft of takmarkaðan skilning á málefnum til að vera fær um að móta ígrundaða afstöðu til þeirra.

Í fyrirlestrinum verður sjónum beint að þversögninni sem birtist í að tilfinninga er bæði krafist og þeim hafnað. Því er haldið fram að í hugmyndinni um hvernig tilfinningar hins almenna borgara geti spillt pólitískri hæfni birtist ruglingur á milli hins pólitíska og hins tæknilega. Andúðin á tilfinningum í pólitík á sér rætur í andúð á pólitík sem slíkri og þeirri óvissu sem innleitt er þegar lýðræðisleg þátttaka er ríkur hluti af pólitísku lífi.

Eftir að niðurstöður PISA-könnunarinnar 2022 lágu fyrir hófst mikil samfélagsleg umræða um slaka stöðu íslenska menntakerfisins. Í umræðunni var dregin upp einföld mynd af vanda ungmenna, sér í lagi drengja, sem sýnir skýr merki svokallaðrar drengjaorðræðu, sem felur í sér sterkar hugmyndir um eðli drengja og stúlkna og ýtir undir áhyggjur af stöðu og líðan drengja umfram annarra. Ef betur er að gáð dalaði námsárangur íslenskra nemenda á PISA óháð kyni. Þótt lesskilningur drengja mældist vissulega verri en stúlkna bentu sérfræðingar ítrekað á að félagsleg staða nemenda réði mestu um árangur þeirra á PISA. Þá leiddi PISA-könnunin einnig í ljós að stúlkum og nemendum af erlendum uppruna fyndist þau síður tilheyra í skólanum. Samt sem áður snýst umræðan um vanda íslenska menntakerfisins nær einvörðungu um drengi, nú tveimur árum eftir að niðurstöður PISA-könnunarinnar voru kunngerðar.

Í þessu erindi ætlum við að skoða umræðuna um PISA niðurstöðurnar útfrá hrif-kenningum til að greina hvaða tilfinningar eru virkjaðar í umræðunni um frammistöðuvanda íslenskra nemenda og gera það að verkum að vandinn er staðsettur hjá drengjum einvörðungu. Niðurstöður benda til þess að í umræðunni sé samfélagslegur ótti þjóðarinnar um eigin framtíð virkjaður (ólæsir drengir) um leið og athygli okkar beint frá stöðu stúlkna, hinsegin nemenda og nemenda af erlendum uppruna, og mögulegum vanda þeirra sópað undir teppið.

Orðræða Bandaríkjaforseta um Grænland hefur skapað áherslu á valdaþríhyrninginn sem dönsk, grænlensk og bandarísk yfirvöld hafa myndað í áratugi. Þetta er að miklu leyti fjölmiðladrifið ferli sem er knúið áfram af fyrirsögnum og yfirlýsingum, en líka ritstjórnarlegum ákvörðunum hjá danska ríkisútvarpinu (DR), heimildarmyndum og jafnvel grínþáttum. Í kjölfar þess að DR fjarlægði heimildarmyndina Orsugiak – Grønlands Hvide Guld af dagskrá og birti grínþættina Grønlands brune is (DR vorið 2025), varð, að sögn mannfræðingsins Sine Plambech, algjört hrun í samtalinu um sögu Danmerkur sem nýlenduveldis (2025). Í grínþættinum er höfnun grundvallarhreyfing: höfnun á því sem heimildarmyndin Orsugiak fjallar um, höfnun á sektarkennd og ábyrgð, á þeirri staðbundnu reynslu sem var kynnt og höfnun á því samtali sem er lykilþáttur í afnýlenduvæðingu. Erindið leiðir í ljós hvers vegna og hvernig notkun grínþáttarins á „dökkum húmor“ (e. dark humour, A. Godioli) verður sérstaklega skaðleg í brothættu samhengi sem er stöðugt á barmi samræðuhruns.