Í Árnagarði 301, laugardaginn 14. mars kl. 10:00-14:30.
Í þessari málstofu verður fjallað um margvísleg viðfangsefni innan setningafræðinnar, t.d. orðaröð, fallstjórn, nafnyrtar aukasetningar, innri gerð nafnliða og samspil setningafræði og stílfræði eða málnotkunarfræði. Jóhannes Gísli Jónsson skipulagði málstofuna.
Í fyrirlestrinum verður rætt um nokkrar andorsakarsagnir sem allar má telja til náttúrufarssagna. Aðaláherslan er á fall frumlagsins, nafnliðarins, sem getur verið í þágufalli enda merkingarskilyrði fyrir hendi: lýst er hreyfingu e-s sem er handan mannlegrar stjórnar og frumlagið, merkingarlegt þema, er af náttúrulegum toga, efniskennt sem óefniskennt. Þetta eru t.d. sagnir eins feykja, lygna og lægja. Allar geta þær lýst hreyfingu náttúrufyrirbæra. Hér koma dæmi.
(1) a. Aðstæður voru nokkuð krefjandi, annars vegar nokkur hálka og svo hafði
snjó feykt í skafla sem voru mjög erfiðir yfirferðar.
(mbl.is 2022/ Risamálheildin)
b. En draumaferðin hennar tekur óvænta stefnu þegar hún lendir í stormi og
eftir að honum lygnir sér hún fiskibát.
(mbl.is 2018/Risamálheildin)
c. […] og ljóst að bifreiðarnar verða ekki fjarlægðar fyrr en eftir að vindinum
lægir.
(dv.is 2013/Risamálheildin)
Dæmin með þágufallsfrumlagi eru fá og sum nokkuð við aldur. En þau eiga það sameiginlegt að sýna ákveðna tilhneigingu í málinu sem gæti verið mjög gömul. Á sumar þær sagna sem rætt verður um hefur lítt eða ekki verið minnst í fræðilegri umræðu um frumlagsfall með náttúrufarssögnum.
Nýja setningagerðin svokallaða (dæmi: Það var barið mig, Það var hrint mér) hefur verið vinsælt umræðuefni málfræðinga á undanförnum áratugum. Því hefur verið haldið fram þessi setningagerð sé þolmynd („nýja þolmyndin“). Aðrir staðhæfa að hún sýni einkenni germyndar („nýja ópersónulega setningagerðin“). Enn aðrir fara málamiðlunarleið og segja að nýja setningagerðin sýni bæði einkenni germyndar og þolmyndar („germynd en samt þolmynd“). Í fyrirlestrinum rekjum við stuttlega helstu rök með og á móti þessum túlkunum. Við höfnum fyrri greiningum, leggjum til nýja nálgun og reynum að sýna fram á að nýja setningagerðin sé hvorki germynd né þolmynd.
Í fornu máli eru ýmis dæmi um að fremst í setningu standi orð eða setningaliður sem gæti tæplega eða alls ekki staðið í slíkri stöðu í nútímamáli. Við getum kallað þetta framskipun því hefðbundin hugtök eins og t.d. kjarnafærsla eða frásagnarumröðun eru ekki nógu almenn til að ná yfir þetta fyrirbæri. Í fyrirlestrinum verður sjónum beint að ýmsum dæmum um framskipun úr samtölum í fornum frásagnartextum (sbr. Veit eg að þú ert höfðingi mikill en bróðir þinn er mér ókunnigur; Dauðan segir þú mér Þorvald þá) og rýnt í þá merkingar- og málnotkunarlegu eiginleika sem framskipun virðist hafa í fornu máli. Einkum verður hugað að hugmyndum fræðimanna um fókus sem tengist orðum eða setningaliðum á vinstra sviði setninga í ýmsum tungumálum sem hafa verið ýtarlega rannsökuð út frá þessu sjónarhorni.
Hooper and Thompson (1973) state that root phenomena (RP) are possible in asserted complement clauses, asserted because clauses, and non-strictive relative clauses but are not permitted in presupposed complement clauses, presupposed when/before/after adverbial clauses, and restrictive relative clauses. If, as Hooper and Thompson claim, restrictive relative clauses are also presupposed, then the assertion/presupposition dichotomy for RP is robust. In this talk, I argue, contrary to Hooper and Thompson, that RP does occur in presupposed complement clauses. I then review a semantic analysis of adverbial clauses by Larsen and Sawada (2012), who adopt a different approach to RP, arguing that the phenomena “are available in adverbs that correspond to the scope of quantification, but not in those corresponding to the restriction” (p. 47), and suggest that information structure is “a simple consequence” (p.70) of semantic function. Assuming that their analysis is on the right track, I discuss whether restrictive modification, and not presupposition, is the motive for RP prohibition, as it may explain RP prohibition for restrictive relative clauses, and, more importantly, explains why presupposed complement clauses, which contain no restrictive modification, permit RP.
Skáldsögurnar Merking (2021) eftir Fríðu Ísberg og Deus (2023) eftir Sigríði Hagalín Björnsdóttur eru einkar áhugaverðar út frá málfræðilegum sjónarhóli því að í báðum birtist mikill málfræðilegur – og ekki síst setningafræðilegur – breytileiki sem endurspeglast í máli mismunandi persóna. Sem dæmi kemur þágufallshneigð fram í máli sumra persóna en ekki annarra í báðum sögum (feitletrun EFS):
Í flestum köflum er sjónarhornið hjá einni persónu; í Deus er yfirskrift nokkurra kafla t.a.m. „Sigfús“ og „Ísabella“ en þau eru tvær af aðalpersónum bókarinnar. Í hvorugri sögunni er þó 1. persónu frásögn ráðandi heldur er beitt frjálsri óbeinni ræðu en þar „renna saman raddir sögumanns og persónu“ (Ásta Kristín Benediktsdóttir 2012:148). Í sögunum tveimur beitir sögumaður ekki eingöngu fyrir sig orðfæri einstakra persóna („og það lét Tristani líða svo ógeðslega sad“, Merking, bls. 69) heldur einnig ýmsum málfræðilegum atriðum. Setningarnar í dæmum (1) til (4) eru ekki komnar beint frá persónunum (þær tala ekki um sjálfar sig í 3. persónu, auk þess sem það er ekki endilega þannig að við hugsum í orðum) heldur virðast þær að einhverju leyti endurspegla þær hugmyndir sem sögumaður hefur um persónurnar og málkerfi þeirra.
Í erindinu verður rætt um hvernig frjáls óbein ræða er notuð í Deus og Merkingu, m.a. áhrif þess að nota óákveðna fornafnið maður í frásögninni og frændsemisorð (t.d. amma andspænis amma hennar), og fjallað um ýmiss konar málfræðileg tilbrigði milli persóna, þ.e. svokallaðan ytri breytileika, sem koma t.a.m. fram í notkun falla, persónuhátta, setningagerða með líkamshlutum og einhver/eitthvað á móti eitthver/einhvað.
Í fyrirlestrinum er fjallað um þróun nafnyrðingar fallsetninga í íslensku með forsetningunni til á sögulegan hátt. Með nafnyrðingu (sbr. Garofalo 2025); sjá einnig Roussou 1991) er hér átt við að ákveðniorð eða fornafn geti komið fram á undan fallsetningu (t.d. Ég ætlast til þess að...). Fyrstu gögnin í Garofalo (væntanleg) um þróun þessa fyrirbæris í forsetningarliðum á fyrri og síðari öldum sýna að þolfalls- og þágufallssetningar eru í samræmi við þá tíðni nafnyrðingar sem sjá má í nútímaíslensku (sjá Garofalo 2025), en eignarfallssetningar skera sig hins vegar úr þar sem tíðni nafnyrðingar fer almennt lækkandi með tímanum í stað þess að vera há eins og búast ætti við miðað við gögnin í Garofalo (2025). Í fyrirlestrinum verða því eignarfallssetningar kannaðar nánar með því að athuga gögn úr Sögulega íslenska trjábankanum (Eiríkur Rögnvaldsson o.fl. (2012) til þess að finna útskýringu á þessari óvæntu þróun nafnyrtra eignarfallssetninga í sögu íslensku.
Ákveðinn greinir í íslensku hefur eins og kunnugt er tvö birtingarmynstur, laus greinir: hinn góði maður, og viðskeyttur greinir: góði maður-inn. Bæði formin hafa verið til frá upphafi ritmálsins. Yfirleitt er gert ráð fyrir því að nútímaíslenska hafi aðeins einn ákveðinn greini.
Í þessu erindi verður hins vegar sýnt fram á að nútímaíslenskur og forníslenskur laus greinir hegða sér á mjög ólíkan hátt í, aðallega að því leyti að sá fyrri tengist náið og nákvæmlega einu veiku lýsingarorði en sá síðari er frjálsari. Færð verða rök að því að lausi greinirinn (h)inn í forníslensku sé ekki ákveðinn greinir í hefðbundnum skilningi, heldur sjálfstæður þáttur innan lýsingarorðsliðar. Röksemdafærslan byggist fyrst og fremst á mun á forn- og nútímaíslensku varðandi eiginleika greinisins en einnig á dreifingu veikra (og sterkra) lýsingarorða í forníslensku.
