Hugvísindaþing 2026

Í Árnagarði 311, laugardaginn 14. mars kl. 13:00-14:30.

Á síðasta fjórðungi nítjándu aldar var töluverð gróska í útgáfu prentaðra rita á Íslandi þegar prentsmiðjum var komið á fót víða um land að ógleymdri útgáfu íslenskra rita í Danmörku og Vesturheimi. Á sama tíma blómstraði ritun handrita með aukinni skriftarkunnáttu landsmanna sem skildu eftir sig handritaðar bækur, blöð og persónulegar heimildir. Saman mynduðu þessir miðlar blómlegan bókmenntaheim, en þeir voru um margt ólíkir, bæði að útliti og innihaldi. Á málstofunni verður fjallað um samspil þessara miðla á því sem kallað hefur verið lokaskeið íslenskrar handritamenningar. 

Bragi Þorgrímur Ólafsson skipulagði málstofuna.

 Fyrirlestrar

Þrátt fyrir ört vaxandi útgáfu prentaðra bóka á Íslandi á 19. öld voru enn margir sem fengust við uppskrift handrita. Þannig þrifust þessir tveir ólíku miðlar samtímis og höfðu raunar gert öldum saman. Miðlarnir gátu oft bætt hvorn annan upp, til dæmis þegar kom að myndskreytingum. Takmarkað var hvað birtist á prenti af myndrænu efni og leituðust sumir skrifarar við að bæta úr því með því að myndskreyta handritin sín. Að sama skapi gátu þær prentuðu skreytingar sem til voru komið sér vel ef skrifarar lögðu ekki í að draga þær upp, en þá var myndefnið límt innan í handritin. Þar að auki má finna handgerðar skreytingar í einstaka prentuðum bókum. Í erindinu verður fjallað um þetta samspil skreytinga í bókmenntaheimi Íslands á 19. öld: Fyrst verða skoðaðir þeir flokkar skreytinga sem helst skorti á prenti en síðan vikið að því hvernig handgerðar og prentaðar skreytingar birtast á víxl í handritum og bókum.

Töluverður kraftur var í útgáfu íslenskra fornsagna í Danmörku undir lok átjándu aldar og fram eftir þeirri nítjándu. Þær útgáfur voru bæði veglegar og vandaðar og hafa verið taldar mikilvægur þáttur í útbreiðslu þekkingar á norrænum fornbókmenntum í Evrópu. Lesendur á Íslandi kölluðu þó margir hverjir eftir ódýrari og aðgengilegri útgáfum við sitt hæfi og gagnrýndu íslenska fræðimenn og fræðafélög í Danmörku fyrir of litla áherslu á slík rit. Litið verður á þessa gagnrýni í fyrirlestrinum.

Ein af þeim prentsmiðjum sem voru settar á fót á Íslandi á síðasta fjórðungi aldarinnar hóf starfsemi á Ísafirði haustið 1886. Fyrstu árin var hún kennd við Prentfélag Ísfirðinga, en síðar Þjóðviljann og Þjóðviljan unga, og hafði þann megin tilgang að prenta samnefnt viku- og hálfsmánaðar blað. Á þeim hálfa öðrum áratug sem lifði af öldinni voru auk þess prentuð nokkur rit sem sóttu efni sitt í bókmenningu alþýðu sem fram til þessa hafði einkum verið miðlað og neytt í handritum. Í erindi mínu mun ég skoða nokkur af þessum ritum með það fyrir augum að rekja þræði þeirra inn í handritamenningu 19. aldar og reifa þá spurningu hvort upphaf prentútgáfa á alþýðlegum bókum hafi um leið markað endimörk handritamenningarinnar.
Share