Ensk áhrif í íslensku og norsku nútímamáli

Á síðustu árum hafa komið fram vaxandi áhyggjur af enskum áhrifum á lítil málsamfélög. Í erindinu verða þessi áhrif rædd bæði frá málvísindalegum og samfélagslegum sjónarhóli. Erindið byggist að hluta til á athugunum á norsku talmáli og talmálslegu ritmáli úr MA-ritgerðum sem skrifaðar hafa verið við Háskólann í Bergen á undanförnum árum. Þar er um að ræða athuganir á málfari í hlaðvörpum sem framleidd eru af unglingum og fullorðnum, á ‚Facebook-messenger‘-textum og á máli grunnskóla- og menntaskólanema í persónulegum skilaboðum. Þessi áhrif koma víða fram og geta falist í beinum lánum sem eru að hluta til aðlöguð að málkerfi norskunnar en einnig í óbeinum lánum sem erfiðara er að koma auga á. Sýnd verða dæmi um þessi áhrif og hvaða skoðanir Norðmenn hafa á þeim. Þær virðast nokkuð skiptar; annars vegar að þessi áhrif séu í góðu lagi og að þau stuðli m.a. að betri enskukunnáttu í alþjóðavæddum heimi, og hins vegar að slík áhrif geti haft ýmis neikvæð áhrif, t.d. leitt til umdæmistaps og veiklunar á málkerfinu.

Í fyrirlestrinum verður sjónum beint að samtölum í nýjum íslenskum hlaðvörpum, sér í lagi notkun nýlegra aðkomuorða úr ensku. Rannsóknin er liður í norrænu samstarfsverkefni, Pragmatic borrowing in Scandinavia (PLIS) sem styrkt var af NordForsk (2020–2022) og síðan Nordplus språk (2024–2026) (sjá Helgu Hilmisdóttur, Huhtamäki og Karlsson 2025). Safnað hefur verið saman 8 klukkustundum af hljóðrituðu efni á íslensku og er ætlunin að birta efnið í samnorrænum gagnagrunni þar sem hægt verður að bera saman pragmatísk aðkomuorð í íslensku, dönsku, norsku, sænsku, finnlandssænsku og finnsku, þ.e. orð á borð við ávörp (bro), orðræðuagnir (basically, whoa) og kurteisisfrasa (plís). Í þessum fyrirlestri verður sjónum beint að samsetningu orðaforðans í íslensku hlaðvörpunum. Tilgangurinn er að skoða ólíkar birtingamyndir enskra áhrifa í íslenskri dægurmenningu (sbr. Helgu Hilmisdóttur 2024). Hversu stór hluti orðaforðans er fenginn úr ensku? Og hvers konar áhrif er um að ræða?

Niðurstöður benda til þess að um 2,5% af orðaforðanum í íslensku samtölunum megi flokkast sem ensk aðkomuorð. Enskum aðkomuorðum má svo skipta í nokkra flokka. Oft er um að ræða stök ensk orð en einnig er töluvert um föst orðasambönd sem hafa náð að festa sig í sessi í hversdagslegu máli og jafnvel lengri segðir. Stór hluti þeirra kemur fyrir í samtölunum án mikillar aðlögunar sem birtist m.a. í því að bæði stök orð og lengri tilsvör eru borin fram með „leikrænum“ amerískum hreim.

Heimildir

Helga Hilmisdóttir. 2024. Young Icelanders and popular culture: An empirical study of Anglicisms in Icelandic conversation. Sociolinguistica 38(2):215-236.

Helga Hilmisdóttir, Martina Huhtamäki og Susanna Karlsson. 2025. Introduction: Pragmatic borrowing from English. Nordic Journal of Linguistics 48(2):113–115. 

Í erindinu verður fjallað um hlutverk íslenskrar málstefnu og hvernig hún hefur brugðist við auknum erlendum áhrifum á síðari árum.

Áður en íslensk málstefna var samþykkt formlega árið 2009 hafði efling og varðveisla tungumálsins í reynd gegnt hlutverki óformlegrar málstefnu. Sú stefna byggðist á tveimur meginþáttum: annars vegar áframhaldandi varðveislu málsins, þ.e. málkerfisins og grunnorðaforðans, og hins vegar þróun þess, einkum með því að stuðla að því að orðaforðinn væri ávallt nægur til að mæta nýjum aðstæðum.

Málstefnan var síðan samþykkt formlega árið 2009 og meginmarkmið hennar var að tryggja að íslenska yrði notuð á öllum sviðum íslensks samfélags. Þar var lögð áhersla á vandaða íslensku sem gæti þjónað sem tjáningarmiðill við hvers kyns kringumstæður.

Sú málstefna er enn í gildi en árið 2021 var gefinn út viðauki fyrir tímabilið 2021–2030. Þar er kjarni íslenskrar málstefnu skilgreindur sem jákvætt viðhorf til íslenskrar tungu með málrækt að leiðarljósi. Í því felst bæði vilji til að varðveita tungumálið og að laga íslensku meðvitað og skipulega að nýjum aðstæðum sem hefur í för með sér að viðmið um gott mál og málstaðal taka breytingum. Jafnframt er lögð áhersla á að tungumálið þjóni samskiptahlutverki sínu og að margbreytileiki þess sé ræktaður.