Heimspeki fyrir heim á heljarþröm

Frankenstein eftir Mary Shelley á sér ríka túlkunarsögu. Skáldsaga Shelley, sem jafnan er nefnd „fyrsta vísindaskáldsagan“, og kom út í upphafi 19. aldar er nú reglulega notuð í kennslu í ýmsum greinum hug- og félagsvísinda og náttúruvísindum. Sagan er talin draga fram „eilífar“ siðferðilegar og heimspekilegar spurningar sem mannfólkið hafi glímt við frá örófi alda með því að fjalla um flókin tengsl náttúru og menningar; hlutina sem við búum til og tæknina sem við þróum; mörkin hins mannlega; sambönd foreldra og barna; félagslegsmótun og félagslegt réttlæti og reynsluna af því að vera jaðarsett.

Þessi kynning byggist á greiningu minni á því hvernig siðferðilegur boðskapur Frankensteins hefur verið settur fram í kennslufræðilegu efni sem leggur út af skáldsögunni. Ég hef valið þrjú nýleg kennsluefni byggð á Frankenstein, þar á meðal tvö ætluð eldri bekkjum grunnskóla og framhaldsskólanemum og eitt safnrit um skáldsöguna sem beint er að grunnnemum í svokölluðum STEAM-greinum. Í erindinu greini ég sjónarmið sem liggja að baki námsefninu með því að tengja þau við þætti úr sögu heimspekinnar, einkum siðfræðinnar. Sú greining er síðan borin saman við meginþemu í túlkunarsögu Frankenstein, með sérstakri áherslu á femínískan lestur á verkinu.

Erindið byggir á nýlegum kafla sem ég skrifaði fyrir safnritið Handbook on the History, Philosophy and Theory of Education (2026) hjá Edvard Elgar Publishing, ritstýrt af Daniel Tröhler og Synne Myreböe. Í kaflanum færi ég rök fyrir því að femínísk túlkun á Frankenstein sem leggur út af siðfræði margræðninnar og tengslaverufræði eigi mikið erindi í samtímanum sem einkennist af örri tækniþróun, pólitískri skautun, stríðsátökum og loftslagskreppu sem kallar á aukna gagnrýna siðfræðimenntun.

Útilokunarmenning var mál málanna hér fyrir nokkrum árum, þó umfjöllun um hana hafi dalað nokkuð undanfarin misserin. Í nýlegri grein sinni „Útilokunarmenning og önnur refsiúrræði samfélagsins“ beinir Róbert Haraldsson spjótunum að útilokunarmenningunni og þá sérstaklega að hinum svokallaða „dómstóli götunnar“ og þeim refsiúrræðum sem hann hefur og beitir, ásamt réttmæti þeirra úrræða. Róbert leggur til að þar sem lagaleg úrræði dugi ekki til að leysa úr samfélagslegum álitaefnum þá þurfi að finna leiðir til þess að auka hlut siðanefnda við úrlausnir þeirra.

Í þessum fyrirlestri mun ég færa fyrir því rök  að „dómstóll götunnar“ – eftir því hvernig maður skilur hann – sé mjög mikilvægur þáttur í samfélagi sem hefur orðið eins einstaklingsvætt og okkar, þar sem fáar samfélagslegar (bara lögformlegar eða hálf-lögformlegar) aðferðir eru til að taka á málum sem takast ætti á við á einhverskonar samfélagsgrundvelli. Ég mun færa rök fyrir því að siðanefndir og fagráð lendi oft í því að endurframkalla einmitt þá valdadýnamík sem „dómstóll götunnar“ rís upp til að bregðast við og að það sem stundum er kalla „dómstóll götunnar“ sé oft viðbragð undirskipaðra hópa sem lent hafa á vegg í hinum lögformlegu og hálf-lögformlegu kerfum og því valdakerfi sem þau standa fyrir.

Hugtakið kynferðislegt samþykki hefur verið miðlægt í baráttu gegn kynferðisofbeldi og nauðgunarmenningu undanfarna áratugi. Þó að hefðbundinn skilningur á kynferðislegu samþykki í slíkri umræðu sé í raun afurð femínískrar baráttu fyrir hagsmunum þolenda og kynferðislegu réttlæti hafa mörg bent á takmarkanir hugtaksins í reynd. Hefðbundinn skilningur á kynferðislegu samþykki, sem á rætur að rekja til sáttmálakenninga og mannskilnings upplýsingarinnar, þurrkar út margvíslegan valdamun og flækjustig raunverulegra félagslegra aðstæðna og smættar gjarnan náin samskipti milli fólks í samningaviðræður líkt og um viðskipti sé að ræða. Hugtakið hefur ekki þótt ná vel utan um lifaða reynslu af kynferðisofbeldi eða þá líkamlegu og margræðu upplifun sem nánd og kynlíf með öðru fólki felur í sér. Margir telja jafnframt að ofuráherslu á kynferðislegt samþykki í umræðu um kynferðisafbrot og kynferðisofbeldi gagnist gerendum betur en þolendum, þá sér í lagi innan réttarkerfisins. Jafnvel þó kynferðislegt samþykki hafi náð rækilegri fótfestu í menningu og lagakerfinu hefur hugtakið ekki náð að tryggja það kynferðislega réttlæti sem því var ætlað að stuðla að. Engu að síður eru fæstir kynlífs-siðfræðingar tilbúnir að gefa hugtakið alfarið upp á bátinn.

Í þessu erindi leitumst við við að spyrja hvernig samþykki liti út í femínískri útópíu. Við stingum upp á að siðfræði berskjöldunar skipti þar höfuðmáli til þess að takast á þau oft ósýnilegu valdatengsl sem finna má í nánd og kynlífi. Kynferðislegt samþykki í femínísku útópíu hafnar mannskilningi nýfrjálshyggjunnar og hugmyndum um hagmennið (e. homo-economicus) sem tekur rökréttar og útreiknaðar ákvarðanir um allt í sínu lífi. Hagmennið telur sig hafa fullkomlega stjórn á löngunum sínum og þrám og gengst frjáls til samninga við aðra einstaklinga til að hámarka eigin hag. Þess í stað göngum við út frá því að einstaklinginn sé tengslavera sem reynir ekki að hafna berskjöldun sinni og annarra. Útópían táknar leitina okkar að betra kynlífi, betri nánd, betri heim, betri samskiptum og betra samfélagi með meðvitund um ómöguleika áfangastaðsins. Í stað samþykkis sem samnings, þá er útópíska samþykkið eins konar loforð um að huga að þörfum og löngunum annarra til jafns við sínar eigin.

Ein leið til að færa rök fyrir listrænu frelsi er að styðjast við þá forsendu að ímyndunaraflið sé eðlisólíkt skynjun. Á fyrri hluta 20. aldar var sá aðskilnaður viðtekinn innan fyrirbærafræðinnar og hélst í hendur við aðgreiningu á milli nærveru og fjarveru.

Þegar Sartre skrifaði Ímyndunaraflið (1940) hélt hann uppi vörn fyrir listrænu frelsi út frá slíkum andstæðupörum. Samkvæmt því myndi eðlismunurinn á skynjun og ímyndun koma í veg fyrir að manneskjan hrindi ímyndunum sínum endilega í framkvæmd. Það er því ekki hættulegt í sjálfu sér að ofbeldi eða annar óhugnaður birtist í skáldskap. Síðar áttu fyrirbærafræðingar eftir að gagnrýna aðskilnaðinn milli skynjunar og ímyndunar, eða nærveru og fjarveru. Í ljósi þeirrar gagnrýni virðist það óheppilegt að Sartre hafi treyst á þennan aðskilnað í sinni málsvörn.

Nýlega hafa fyrirbærafræðingar haldið því fram að ímyndunaraflið sé tjóðrað við líkamlegu staðveruna sem bæði skynjar og ímyndar sér. Við höfum möguleika til að ímynda okkur ýmislegt sem ólíkt okkar eigin reynslu, en samt eru takmörk fyrir því hversu langt við komumst. Í erindinu verða þessar hugmyndir ræddar og gagnrýndar, en á sama tíma reynt að halda uppi vörn fyrir listrænu frelsi.

Erindið fjallar um hvernig hugmyndir um frelsi birtast og eru mótaðar í þingræðum á Alþingi á árunum 1990–2008. Markmiðið er að greina það hvernig skilningur á frelsishugtakinu þróast og breytist á þessu tímabili og hvernig hann rímar við hugmyndir borgaralegrar lýðveldishyggju um frelsi undan drottnun.

Rannsóknin byggir á orðræðugreiningu á völdum þingræðum, þvert á stjórnmálaflokka, þar sem frelsi gegnir lykilhlutverki. Sérstök áhersla er lögð á að skoða frelsishugtakið út frá hugmyndum frjálslyndisins og hins neikvæða frelsishugtaks, þar sem afskiptaleysi er sá þáttur sem mest áhersla er lögð á.

Helstu niðurstöður eru þær að á því tímabili sem er til skoðunar þróast hugmyndin um frelsi frá því að vera tiltölulega margslungin og kvikul yfir í það að mikill samhljómur verður um hina neikvæðu skilgreiningu og áhersluna á afskiptaleysi. Þessar niðurstöður verða svo greindar í ljósi frelsisskilnings borgaralegrar lýðveldishyggju þar sem því er haldið fram að með því að leggja áherslu á afskipti yfirsjáist frjálslyndum hugsuðum víddir valds og drottnunar sem borgaralegu frelsi og lýðræði stafi ógn af.

Chronic illnesses are defined by medical science as “long lasting conditions with persistent effects”, which can affect people’s quality of life (Australian Institute of Health and Welfare, 2024). However, many kinds of chronic illnesses also commonly share how they have been routinely ignored by the medical sciences at the same time as the majority of the people living with chronic illnesses are women. The medical sciences furthermore tend to compartmentalise the human body and aim to cure a limited list of symptoms whilst most chronically ill people face a complex and dynamic lived experience of feeling sick, in pain, exhausted and nauseous these ways of being changing even every minute.  As chronic illnesses impact patients’ lives holistically, we will argue that feminist philosophy can bring meaningful insights into the understanding of being chronically ill. Indeed, feminist epistemology theories such as standpoint epistemology (Haraway, 1988) claim that the production of knowledge on being chronically ill cannot do without the perspective of chronically ill people.

Hugtakið um takmarkaða skynsemi var sett fram sem andsvar við hugmyndinni um fullkomna skynsemi sem t.d. hagfræðin studdi sig við. Herbert Simon, síðar Nóbelsverðlaunahafi í hagfræði fyrir þessar rannsóknir, fannst hann ekki upplifa fullkomna skynsemi í rauninni og setti því fram þessa kenningu um að skynsemi fólks væri takmörkuð vegna forsendanna sem lægju að baki hennar. Ekki vegna þess að hún virkaði illa heldur væru forsendurnar sem skynsemin hefði úr að vinna takmarkaðar. Af þessu leiddi að frekar algeng aðferð við að taka ákvarðanir væri svokallað „ásættanlegar ákvarðanir“ (e. satifsficing, samsett úr orðunum satisfactory og sufficient). Slíkar ákvarðanir gengju útá að finna ákvarðanir eða lausnir þar sem einhverjum grunn- eða aðalatriðum fólks væri fullnægt og velja svo fyrsta kostinn sem kæmi fram sem væri ásættanlegur að því leyti. Frekari samanburður í þessu vali yrði svo ekki gerður. Afleiðingarnar af þessari aðferð eru margvíslegar og könnum við þær og veltum upp spurningum um hvernig þetta hugtak gæti litið út í öðru samhengi en til dæmis hagfræði.