Hlaðborð: Söguskoðun, sjálfstæðar konur, samsekt og samstaða, saga múslima og sungið með lyst

Í íslenskum handritum má finna allt milli himins og jarðar. Að öðrum efnisþáttum ólöstuðum er algengasta efni í handritum eftir siðskiptin kveðskapur af einhverju tagi. Langflest þessara kvæða, sér í lagi sálmarnir, voru ætlaðir til söngs. Fyrir nokkrum árum var hafist handa við að taka saman skrá um tónlist í íslenskum handritum og til að fá heildstæða mynd af þeirri tónlist sem hér hefur varðveist í gegnum aldirnar voru að auki skráð öll lög sem komu út á prenti fram til 1800. Í fyrirlestrinum verða teknar saman helstu niðurstöður rannsóknarinnar. Í fyrstu verður fjallað stuttlega um skrána í heild og helstu niðurstöður hvers hluta. Í seinni hlutanum beinum við sjónum okkar að kortlagningu tónlistar á 17. og 18. öld, hvað hefur varðveist frá þeim tíma og samspili handrita og prentaðra bóka.

Færa má rök fyrir því að veraldleg sagnaritun hafi gengið í endurnýjun lífdaga á Ítalíu á fjórtándu og fimmtándu öld eftir að hafa legið í dvala síðan í lok fornaldar. Sagnfræðiverk á borð við Historiae florentini populi eftir Leonardo Bruni (1369–1444) marka tímamót í þeim efnum. Ítalska húmanismanum fylgdi ættjarðarhyggja, sem tók breytingum á leið sinni gegnum Þýskaland til Norðurlanda, ekki síst þegar henni var beitt í þágu siðbreytingar.

Í fyrirlestrinum verður velt upp spurningum er lúta að því hvaða ástæður lágu að baki því að Arngrímur Jónsson (1568–1648) skrifaði Crymogæu, fyrstu heildar-Íslandssöguna síðan Ari fróði ritaði Íslendingabók á tólftu öld. Spurningarnar sem reynt verður að finna svör við í erindinu eru einkum tvær: Annars vegar er spurt að því hvaða erlendu áhrif sunnan úr álfunni hafi hvatt menn á Norðurlöndum, eins og Arngrím, til sagnaritunar í veraldlegum stíl? Og hins vegar: Hvaða ástæður gætu legið að baki því að þau áhrif voru jafn lengi (nær 200 ár!) að berast til Norðurlanda eins og raun bar vitni?

Fyrir 60 árum kom út tímamótaverk Björns Lárussonar hagsögufræðings um jarðeignaskiptingu á Íslandi um aldamótin 1700. Rannsóknin leiddi í ljós þá merkilegu staðreynd að konur áttu nálega þriðjung allra jarðeigna í einkaeign en Björn sá ekki ástæðu til að ræða það sérstaklega. Síðan þá hafa sagnfræðingar heldur ekki fundið hjá sér hvöt til að skoða nánar þennan fjölmenna hóp kvenna sem átti umtalsverðan hluta jarðeigna á fyrri öldum og hvaða þýðingu það hafði fyrir efnahagsleg og félagsleg áhrif kvenna.

Í erindinu er tekinn upp þráðurinn frá því Björn Lárusson skildi við efnið. Rætt er um umfang jarðeigna í höndum kvenna um aldamótin 1700, tekin dæmi af ríkum og fátækum eignakonum, og greind lýðfræðileg einkenni þeirra, s.s. aldur og hjúskaparstaða, búseta og félagsleg staða. Rætt er um áhrif hjúskaparlöggjafar á jarðeignaskiptingu kynjanna og hvaða leiðir voru konum færar til að eignast jarðnæði. – Í erindinu eru einnig konur í húsráðendastöðu teknar til skoðunar, hversu algengt það var að konur réðu fyrir búi og hvaða félagslegan bakgrunn þær höfðu. Í lokin eru hugleiðingar um þróun jarðeignamála á 18. og 19. öld og spurt hvort einhverjar teljandi breytingar hafi orðið á stöðu kvenna sem jarðeigenda og húsráðenda.

Á 7. öld lögðu múslimar undir sig Mið-Austurlönd og Norður-Afríku og árið 711 héldu þeir yfir Gíbraltarsund til Íberíuskaga. Þar stofnuðu þeir veldi sitt sem átti eftir að lifa í ýmsum myndum allt fram til endaloka Granada 1492. Veru múslima á Íberíuskaga lauk þó ekki þar með og það var ekki fyrr en 1614 að þeir síðustu voru reknir frá Spáni fyrir fullt og allt. Í fyrirlestrinum ræði ég nýútkomna bók mína (Al-Andalus: Saga múslima á Íberíuskaga, Stofnun Vigdísar Finnbogadóttur, 2025) um þetta efni og fer yfir ýmsar hliðar þess, en mun sérstaklega beina sjónum að veldi múslima á Íberíuskaga sem menningararfs Spánverja og Portúgala svo og sagnaritun um þetta efni í seinni tíð.

Rannsóknin beinist að siðferðislegum skyldum fræðafólks og hlutverki háskólastofnana á tímum þjóðarmorðs Ísraels í Palestínu. Sjónum er beint að tvískinnungi í viðbrögðum háskólastofnana við alþjóðlegum átökum og hvernig tvískinnungur grefur undan hugmyndum um hlutlægni og siðferðilega ábyrgð akademíunnar. Þá eru viðbrögð fræðafólks innan akademíunnar við þjóðarmorði skoðuð út frá hugtökunum samsekt og samstöðu. Til hliðsjónar eru meðal annars hugmyndir José Medina um þekkingaraktívisma (e. epistemic activism) og hugmynd Fady Joudah um almenna sómakennd. Sér í lagi verða skoðuð tilvik af alþjóðlegri fræðaráðstefnu á sviði stærðfræðimenntunar og fyrirlestri forseta fræðasviðs við háskóla, sem er samsekur í þjóðarmorði, á vegum stofnunar sem tilheyrir Háskóla Íslands. Í erindinu eru rædd dæmi um það hvernig akademískar ráðstefnur og fyrirlestrar krefja fræðafólk um afstöðu og aðgerðir og tiltekin dæmi rædd um það hvernig þátttaka í ráðstefnum og þögn um þjóðarmorð geta gert fræðafólk samsekt með því.