Kalda stríðið: Bókmenntir og listir

Í bókarkafla frá árinu 2020 beinir Andrew Hammond sjónum að því hvernig rithöfundar í Vestur-Evrópu brugðust við atburðum í kalda stríðinu í verkum sínum. Um leið vekur hann máls á því að Vestur-Evrópa sé ekki landfræðileg eining sem auðvelt sé að skilgreina út frá náttúrulegum aðstæðum heldur menningar- og menningarsögulegt hugtak mótað af hugmyndafræði og hagsmunum sem geta verið breytilegir eftir tímabilum. Hann bendir enn fremur á margháttaðan mun á ríkjum Vestur-Evrópu sem kemur m.a. fram í ólíkri valdastöðu fámennra og fjölmennra þjóða, uppbygging samfélaganna sé sömuleiðis ólík með tilliti til velferðar og stjórnarfars og einnig megi horfa til legu landanna með tilliti til nálægðar þeirra við Sovétríkin og „hættunnar” í austri.

Bein áhrif Bandaríkjanna voru líka mjög ólík eftir ríkjum og því til stuðnings beinir Hammond sjónum að Íslandi þar sem yfirráð Bandaríkjanna voru ekki huglæg heldur staðfest með hernaðarlegri viðveru. Hammond tekur Atómstöðina (1948) eftir Halldór Laxness, sem dæmi um skáldsögu sem endurspeglar þær breytingar sem verða á hinu geó-pólitíska sviði á tímabilinu 1948-1951 en hvað það varðar siglir hann í kjölfar fræðimanna eins og Giuliano D’Amico, Alaric Hall og Warwick-rannsóknarhópsins. Í erindinu verða nýlegar rannsóknir á Atómstöðinni reifaðar og spurt hvort þar séu settar fram kenningar um fagurfræði, samspil sögu og bókmennta og tímabilaskiptingu sem nýta megi í greiningu og túlkun á fleiri íslenskum skáldverkum – og jafnvel íslenskri bókmenntasögu.

Þáttur kennslubóka í íslenskri bókmennta- og menningarsögu hefur lítið verið rannsakaður; þó blasir við að fáir textar ná til fleiri lesenda og jafnframt að lesendur þeirra eru á mótunarskeiði þegar þeir fá þessa texta í hendur. Miðlun bókmenntatexta í kennslubókum getur því haft mikil áhrif á mótun hefðarveldis sem og ríkjandi hugmyndir um tilgang bókmennta og bókmenntakennslu.

Á tímabilinu 1950–1980 var töluverð gróska í útgáfu kennslubóka í bókmenntum fyrir grunnskóla og framhaldsskóla. Íslenskar bókmenntir voru búnar í hendur ungra lesenda í sýnisbókum og skólaútgáfum skáldverka með formálum og skýringum.

Í fyrirlestrinum verður sjónum beint að þessum kennslubókum og hliðartextum þeirra og þær settar í samhengi við sögulega þróun kennslubóka í íslensku alla tuttugustu öldina sem og almenna stjórnmálaþróun og nýjungar í bókmenntafræði og öðrum hugvísindum sem bárust til Íslands á tímabilinu.

Eina áhrifamestu bókmenntagreiningu 20. aldar er að finna í grein Njarðar P. Njarðvík um skáldsöguna Leigjandann (1969) eftir Svövu Jakobsdóttur sem birtist í afmælisriti Steingríms J. Þorsteinssonar árið 1971. Þar færir Njörður rök fyrir því að Leigjandinn sé dæmisaga sem ætlað sé „að draga fram skýra og einfalda mynd af afstöðu Íslands gagnvart umheiminum“, þ.e. ádeila á hersetu Bandaríkjahers og bandarísk áhrif á Íslandi. Svava settist á þing fyrir Alþýðubandalagið um það leyti sem grein Njarðar kom út og hin eindregna allegóríska túlkun hans hlaut almennt brautargengi, jafnvel svo að árið 1995 skrifaði Pétur Már Ólafsson að Leigjandinn hefði „lokast inni“ í túlkuninni og lifað í skugga hennar allar götur síðan.

Í þessu erindi verður fjallað um viðtökur tveggja verka Svövu Jakobsdóttur á 7. og 8. áratug 20. aldar og langvarandi áhrif kaldastríðshugsunar á borð við þá sem túlkun Njarðar byggir á. Samhliða Leigjandanum verður sérstaklega hugað að leikriti Svövu Æskuvinum (1976) en leikhúsgagnrýnendur álitu verkið, sem hún skrifaði fyrir Leikfélag Reykjavíkur að beiðni Vigdísar Finnbogadóttur, gjarnan vera framhald Leigjandans og byggja á sömu forsendum.

Erindið beinir sjónum að margbrotinni þýðingaútgáfu fullveldistímans, sem að mörgu leyti er fallin í gleymsku. Spurt verður að hvaða marki þessi gleymska mótast af sjónarhorni kalda stríðsins og þeirri sýn á þróun nútímabókmennta sem þar liggur til grundvallar. Varpað verður ljósi á fjölbreytilega alþjóðlega strauma sem léku um íslenskt menningarlíf á þessum árum, þegar sjálfsmynd hins íslenska heimsborgara var í mótun. Loks verður dregin upp mynd af horfnu bókmenntakerfi þar sem verk smærri og lítt þekktra þjóðarbókmennta gegndu veigamiklu hlutverki, en segja má að þetta tímabil fjölskrúðugrar þýðingaútgáfu líði undir lok með bandarískum menningaráhrifum eftirstríðsáranna.

Í marsmánuði 1962 opnaði sýning á verkum tuttugu og sex íslenskra myndlistarmanna í Listamannaskálanum í Reykjavík. Sýningin var hluti af dagskrá fyrstu menningarviku Samtaka hernámsandstæðinga, sem stofnuð höfðu verið tveimur árum fyrr. Í þessu erindi verður rýnt í framkvæmd, skipulag og inntak sýningarinnar, sem og viðtökur hennar í innlendum dagblöðum. Fjallað verður um þessa þætti í víðara samhengi þátttöku myndlistarmanna í starfi Samtaka hernámsandstæðinga og öðrum aðgerðum hernaðarandstæðinga á 6. og 7. áratug 20. aldar. 

Í þessu erindi verður fjallað um samstarf myndlistarmanna við Þjóðviljann á áttunda áratugnum. Þegar útgáfa sérstaks sunnudagsblaðs Þjóðviljans hófst í október 1974 tók ritstjórn þá ákvörðun að nýta forsíðu blaðsins fyrir „pólítíska teikningu“ í samstarfi við myndlistarmenn. Þessi áhersla hélst nokkuð vel næstu árin, þótt hún yrði stopulli þegar á leið. Árið 1979 var þessi útgáfa endurvakin í samstarfi við félagið Íslenska grafík, en varði þá einungis í nokkra mánuði. Þau verk sem voru unnin fyrir forsíður blaðsins voru fjölbreytt. Stíllinn var allt frá vel útfærðum og unnum grafíkverkum sem staðið gátu sjálfstætt yfir í lausbeislaðar pólítískar teikningar sem viðbragð við atburðum líðandi stundur. Pólítískar áherslur voru sterkar í upphafi en heldur dró úr þannig skírskotun þegar leið á. Þær snerust um fjölbreyttar áskoranir þeirra kaldastríðsáranna, kvennabaráttu, stéttabaráttu, umhverfismál, sem og baráttu gegn hersetu Bandaríkjamanna, svo nokkur dæmi séu tekin. Í fyrirlestrinum verða valin dæmi úr þessu myndasafni greind og verkefnið í heild tengt, eftir því sem kostur er á, við fyrirmyndir í pólítískri myndgerð í löndunum í nágrannalöndum, til að staðsetja verkefnið í víðara samhengi.