Kalda stríðið: Upplýsingar, hreyfingar og stofnanir

Markmið okkar er að kortleggja og greina umfjöllun um Sovétríkin í sósíalískum fjölmiðlum á Íslandi á tímum kalda stríðsins. Rannsóknin varpar ljósi á bæði sterk tengsl sósíalista og prentmiðla þeirra við Sovétríkin og óvenju öfluga útgáfustarfsemi þeirra hér á landi. Við skoðum hvaða miðlar þóttu best til þess fallnir að segja „sannleikann“ um Sovétríkin á tímum kalda stríðsins og rýnum í orðræðu sósíalískra prentmiðla um „upplýsingar“ og „fréttir“ sem borgaralegir fjölmiðlar túlkuðu gjarnan sem „áróður“ og „innrætingu“. Niðurstöðurnar sýna að þessar víglínur mótuðu sterklega þá ímynd sem birtist af Sovétríkjunum og síðar Rússlandi í íslensku samfélagi.

Í erindinu verður rýnt í umfjöllun um kjarnorku í íslenskum fjölmiðlum árin 1955-1956, en umræðan var þá áberandi samhliða því sem Upplýsingaþjónusta Bandaríkjanna stóð fyrir kynningum hér á landi. Fjallað verður um helstu sjónarmið í umræðunni og hún greind í sögulegu og alþjóðlegu samhengi. Hin fræga ræða Dwight D. Eisenhowers Bandaríkjaforseta, „Atoms for Peace“ (Kjarnorka í þágu friðar), sem hann flutti árið 1953, markaði upphaf umfangsmikillar alþjóðlegrar ímyndarherferðar Bandaríkjanna um friðsamlega nýtingu kjarnorku. Ímyndarherferðin fólst m.a. í gerð sýninga og heimildamynda, en einnig ýmsum samstarfsverkefnum sem höfðu að markmiði að draga úr ótta og efla jákvæða ímynd kjarnorku sem framfaraafls. Töluvert hefur verið fjallað um kjarnorkuvopn m.a. í tengslum við varnarmál og friðarhreyfingar, en kjarnorkunni sem orkugjafa hefur verið minni gaumur gefinn bæði alþjóðlega og á Íslandi. Umræða um kjarnorku og nýtingu hennar var ekki síður mikilvæg á árum kalda stríðsins og vakti umtalsverð viðbrögð á Íslandi þó hugmyndir um kjarnorkunotkun hér á landi virðist í meira lagi fjarstæðukenndar í dag.

Þó Sigurbjörn Einarsson (1911-2008) hafi ekki verið í forystuhlutverki innan íslensku kirkjustofnunarinnar fyrr en undir lok sjötta áratugarins hafði hann verið áberandi í íslensku menningarlífi frá því snemma á fjórða áratugnum, fyrst sem vinsæll Reykjavíkurprestur og svo guðfræðiprófessor áður en hann varð biskup árið 1959. Í umræðum um herstöðvamálið og NATO-aðild Ísland var hann sá fulltrúi kirkjunnar sem lét hvað mest til sín taka, t.d. sem fyrsti formaður Þjóðvarnarfélags Íslendinga, og hlaut fyrir þátttöku sína viðurnefnið „hinn smurði Moskvuagent“ á síðum Morgunblaðsins. Í þessu erindi verður gerð grein fyrir pólitískri þátttöku Sigurbjörns á upphafsárum kalda stríðsins og hún skýrð í ljósi guðfræðilegrar afstöðu hans sem kalla mætti „ættjarðarguðfræði“. Einnig verður tekin afstaða til þeirrar kenningar, sem m.a. var sett fram á síðum Morgunblaðsins, að í stjórnmálavafstri sínu væri Sigurbirni ofar í hug að fylgja stefnu samkirkjulegra samtaka en að gæta íslenskra hagsmuna.

Economic Cooperation Administration (ECA) var ein af mörgum stofnunum Bandaríkjastjórnar sem starfaði í Evrópu eftir síðari heimsstyrjöld. Ljósmynda- og sýningardeild ECA í París var einstök og hafði það hlutverk að kynna Marshalláætlunina á heimsvísu á tímabilinu 1948–51. Hluti af þeirri starfsemi var að skipuleggja myndatökur og miðla ljósmyndum, kvikmyndum og fréttaefni til fjölmiðla, auk þess sem deildin hannaði nýstárlegar farandsýningar sem fóru á milli landa. Myndasafn stofnunarinnar hefur lítið verið rannsakað, en það vekur upp spurningar um sögulegt hlutverk slíkra safna og hvort greining á efni þeirra geti stuðlað að nýjum skilningi á sjónrænni retórik kaldastríðsins og sýningarhönnun tímabilsins. Í þessu samhengi verður rýnt í dæmi frá Íslandi og Ítalíu.

Fyrirlesturinn fjallar um sögu Fræðslumyndasafns ríkisins, hlutverk þess í íslensku menntakerfi á 20. öld og stöðu safnsins sem miðlægs dreifingaraðila kennslumynda. Sérstök áhersla verður þó lögð á safnið í samhengi kalda stríðsins og þá spurningu hvort – og með hvaða hætti – áróður stórveldanna hafi borist inn í íslenskt skólakerfi í gegnum fræðslumyndir. Í fyrirlestrinum er sett fram frumrannsókn á varðveittum kvikmyndum og gögnum safnsins. Leitast verður við að greina hvort pólitískt litað efni hafi verið flokkað og miðlað sem „hlutlaus fræðsla“, og hvaða hugmyndafræðilega hlutverki Fræðslumyndasafnið kann að hafa gegnt í mótun heimsmyndar nemenda á tímum alþjóðlegra átaka.

Í fyrirlestri sínum kynnir Pontus Järvstad bók sína, Postwar Mnemonic Anti-Fascism: From the Spanish Question to the Nordic Committees against the Greek Junta, 1946–1974, sem kom út hjá Routledge skömmu fyrir áramót. Bókin fjallar um starf þverþjóðlegrar norrænnar félagshreyfingar sem barðist gegn herforingjastjórninni í Grikklandi eftir valdarán hennar árið 1967. Herstjórnin var alræmd fyrir að beita stjórnarandstæðinga pyntingum á sjö ára valdatíma sínum og voru stjórnarhættir hennar harðlega gagnrýndir víða í Vestur-Evrópu enda  vöktu þeir upp sögulegar minningar um hægri einræðisstjórnir og stjórnarhætti fasista.

Í bókinni er starf norrænu andstöðuhreyfingarinnar sett í samhengi við andfasíska baráttu á Norðurlöndum eftir síðari heimsstyrjöld. Á tímabilinu 1945–1975 hverfðist hún um þrjú mál: Franco-stjórnina á Spáni, „faraldur gyðingahaturs“ í formi veggjakrots víða um heim og einræðisstjórnina í Portúgal. Enn fremur eru færð rök fyrir því að norrænu nefndirnar sem stofnaðar voru til að berjast gegn einræðisstjórnunum á Spáni og í Grikklandi hafi verið reistar á sameiginlegri andfasískri sjálfsmynd. Með því að skilgreina þessar stjórnir sem fasískar reyndu norrænu nefndirnar að endurvekja baráttuna gegn fasisma eftir síðari heimsstyrjöld. Þessi þverþjóðlega hreyfing sóttist eftir stuðningi með því að vísa til sögulegra minninga, einkum spænsku borgarastyrjaldarinnar og hernáms Danmörku og Noregi. Litið var svo á að valdaránið í Grikklandi markaði pólitísk þáttaskil sem græfi undan lýðræðisskipulaginu og yki hættuna á að fasismi næði aftur fótfestu í Evrópu.