Kosningaréttur: þróun, iðkun og takmarkanir

Á landshöfðingjatímanum (1874–1903) höfðu einungis um 9–10% um landsmanna kosningarétt til Alþingis. Þessi hópur var um 40–44% karla á kosningaaldri (25 ára og eldri) á tímabilinu. Kosningaréttur var því mjög takmarkaður, útilokaði ekki aðeins allar konur heldur líka meirihluta karla á kosningaldri. En þó lög veittu ákveðnum hópi kosningarétt var ekki þar með sagt að það væri hindrunarlaust fyrir alla sem honum tilheyrðu að nýta rétt sinn.

Í þessu erindi verður sjónum beint að körlum með kosningarétt til Alþingis á landshöfðingjatímanum, hvernig þeir iðkuðu sinn rétt og hvaða þættir voru helst takmarkandi fyrir þá iðkun. Rætt verður um fyrirkomulag alþingiskosninga og þær hindranir sem þágildandi kosningalög lögðu í götu kjósenda, bæði félagslega og landfræðilega, hvaða áhrif þær höfðu á kjörsókn og á það hverjir kusu.

Með lögum nr. 10 frá 14. maí 1882 fengu konur takmarkaðan rétt til að kjósa í sveitarstjórnarkosningum hér á landi. Hingað til er talið að Andrea Guðmundsdóttir,  á Ísafirði, hafi fyrst kvenna virkjað þennan kosningarétt, en minnst þrjár konur kusu ári fyrr. Í þessu erindi er sjónum beint að konum sem kusu á tímabilinu 1882 til 1909 er kosningaréttur kvenna var útvíkkaður frekar. Allar finnanlegar hrepps- og sýslubækur, kosninga- og kjörskrár hafa verið greindar í þeirri viðleitni að fá yfirsýn yfir hlutfall kvenna og  karla sem kusu í sveitarstjórnarkosningum, en einnig í prestskosningum eftir að safnaðarmeðlimum gafst kostur á að kjósa sinn prest með lögum nr. 1, 8. janúar 1886. Til að fá yfirlit um kosningaþátttöku kynjanna voru myndaðir tveir umfangsmiklir gagnagrunnar í þeirri viðleitni að fá skýra sýn á kosningaþátttökuna til  tölfræðilegra greininga á virkni kynjanna sem kjósendur í prestskosningum og í sveitastjórnarkosningum.

Eitt af helstu markmiðum verkefnisins var að draga fram hvort munur hafi verið á hlutfallslegri kosningaþátttöku kynjanna í prestskosningum og í kosningum til sveitastjórna. Mun ég gera grein fyrir þeim niðurstöðum í erindi mínu.

Fram til ársins 1934 var í stjórnarskrá ákvæði um að þau sem skulduðu sveitarstyrk fengju ekki að kjósa og krafa um óflekkað mannorð, fjárræði og síðar sjálfræði, stóð til ársins 1984. Saga kosningaréttarins á Íslandi hefur fyrst og fremst verið greind með hliðsjón af kvenréttindabaráttunni en lítið hefur verið fjallað um þau efnahagslegu og siðferðislegu skilyrði sem fólk þurfti að uppfylla til að komast á kjörskrá. Þetta á sérstaklega við um þær hömlur sem enn voru við lýði eftir stóru breytingarnar 1915, þegar ákveðið var að afnema skilyrði um lágmarksskattgreiðslu og veita konum og vinnuhjúum kosningarétt og kjörgengi til Alþingis. Alþjóðlegar rannsóknir undanfarinna ára hafa beint athyglinni að því hvernig sértæk ákvæði í kosningalögum ásamt óformlegum hindrunum, það er að segja viðhorf og venjur, fólu í sér útilokun tiltekinna samfélagshópa. Með hliðsjón af þverþjóðlega samhenginu verður fjallað um þau lagaákvæði sem fólu í sér efnahagslegar og siðferðilegar takmarkanir kosningaréttarins á Íslandi.

Fyrstu kosningarnar til Alþingis fóru fram 1844. Síðan hefur íslenska kosningakerfinu margoft verið breytt, bæði ákvæðum um kosningarétt, kjördæmi og úthlutun þingsæta.

Hér verður gerð grein fyrir helstu áföngum í útvíkkun kosningaréttar á 20. öld. Fjallað verður um aukin réttindi verkamanna og sjómanna 1903, kosningarétt kvenna og vinnuhjúa 1915, afnám aldursréttarákvæða 1920, kosningarétt sveitarstyrkþega 1934 og lækkun kosningaaldurs 1934, 1968 og 1984. Á þessu tímabili hækkaði hlutfall kjósenda á kjörskrá af þjóðinni úr tæpum 10 prósentum í 70 prósent. Kjörsókn tók líka miklum breytingum á 20. öld.

Sjónum verður beint að því hvort þessar breytingar hafi haft mótandi áhrif á styrk stjórnmálaflokka og gerð flokkakerfis, bæði til skamms og langs tíma. Jafnframt verður skoðað hvort aðrir formlegir þættir kosningakerfisins hafi haft meiri áhrif á þetta, einkum ákvæði um vægi atkvæða og kjördæmaskipan