Hugvísindaþing 2026

Í Lögbergi 103, föstudaginn 13. mars kl. 15:15-17:15.

Norrænt samstarf hefur yfir sér jákvætt yfirbragð í opinberri umræðu á Norðurlöndunum. Þó hefur það sínar dekkri hliðar. Í tímaritinu Det Nye Nord sem gefið var út milli 1919 og 1925 var markmiðið að færa Norðurlandaþjóðirnar nær hver annarri með þvernorrænni umræðu um menningu, listir, sögu, félagsleg málefni og yfirburði hins norræna kynþáttar. Blaðið hafði sterka mannkynbótaáherslu og laðaði að sér penna sem síðar urðu alræmdir fyrir rasískar kenningar. Blaðið gerði því tvennt: það máði út landamærin milli norrænu þjóðríkjanna í einum skilningi, með því að búa til sameiginlegan grundvöll til að ræða málefni þeirra, en bjó þess í stað til nýja múra sem útilokuðu þá sem ekki töldust uppfylla ágæti hins norræna kynþáttar.

Málstofan mun kanna þessa tvöföldu virkni norræna samstarfsins út frá ýmsum sjónarhornum. Rætt verður um Det Nye Nord og mannkynbótahreyfinguna sem því tengdist. Jafnframt verður fjallað um áhrif norrænna kynþáttakenninga á sögu Bandaríkjanna og kynþáttapólitíkur þar. Loks verður litið nær okkur í tíma og á sögu alnæmisfaraldursins á Norðurlöndunum og samtvinnaðar en engu að síður mismunandi aðferðir norrænna stjórnvalda til að umfaðma eða útiloka þá sem þjáðust af sjúkdómnum. Sólveig Ásta Sigurðardóttir skipulagði málstofuna

Fyrirlestrar

Í fyrirlestrinum mun ég skoða tengsl norrænna kynbótasinna og skrif þeirra um bandaríska innflytjendalöggjöf eins og hún birtist í norræna tímaritinu Det Nye Nord. Í ritstjórn tímaritsins voru fulltrúar frá Danmörku, Svíþjóð, Íslandi og Finnlandi. Þar mun ég sérstaklega skoða lyfjafræðinginn Jon Alfred Mjøen sem hefur lengi verið þekktur sem einn alræmdasti kynbótasinni Noregs en skrif hans um líffræði sem og þátttaka hans í norrænu samstarfi kynbótasinna höfðu áhrif víðar en á Norðurlöndunum. Mjøen og samverkamenn  hans áttu í miklu samstarfi við bandaríska kynbótasinna, studdu við þýðingar á verkum Madison Grant og beittu sér fyrir því að ríkisborgarraréttur í Bandaríkjunum ætti að miðast við hinn “norræna” kynstofn.

Fyrirlesturinn mun hverfast um fyrstu og einu ráðstefnu norrænna kynþáttavísindamanna sem haldin var í Uppsölum árið 1925 en þar lék Guðmundur Hannesson læknir og prófessor við Háskóla Íslands lykilhlutverk. Litið verður á aðdraganda ráðstefnunnar, hugmyndafræðilegan bakgrunn hennar og þá heimssýn sem mótaði hana og hún miðlaði áfram. Ráðstefnan gefur tilefni til gagnrýnnar sýnar á sögu norrænnar samvinnu, á stöðu Norðurlanda í sögu vestræns rasisma og á sjálfa hugmyndina um að hægt og æskilegt sé að smætta manneskjuna niður í tölur.

Árið 1983 bárust til Íslands fréttir af dularfullum og banvænum sjúkdómi sem helst virtist herja á samfélag homma í stórborgum Ameríku og Evrópu og var þá oftast nefndur AIDS. Sú knýjandi ógn sem af faraldrinum stafaði krafði íslensk stjórnvöld til samtals við hóp sem hingað til hafði verið rækilega utangarðs, fólk sem yfirleitt var rætt um sem kynvillinga. Andspænis þeirri heilbrigðisvá sem faraldrinum fylgdi stóðu íslensk stjórnvöld frammi fyrir vali. Annars vegar um að halda til streitu ríkjandi hugmyndum um kynvillinginn sem óæskilegan einstakling eða leysa upp slíkar hugmyndir og leggja drög að hugmyndinni um hinn samkynhneigða borgara. Á Íslandi, líkt og hinum Norðurlöndunum, varð síðari valkosturinn ofan á. Í þessum fyrirlestri verður fjallað um hvernig hugmyndir um hinn norræna samkynhneigða borgara mótuðust hér á landi í skugga veirufaraldurs.

Theories of eugenics and race supremacy have long histories of being embedded in mythologies and historical narratives. The science of genetics and DNA has been mapped to schools of mysticism, while the optics of skin colour have been located in northern geographies. This presentation will look at the curious case of Savitri Devi and her newfound resurgence amongst white supremacist and far-right groups and her installation as a northern, Aryan, icon. I will argue that her seemingly chaotic reeling together of Hindu and Egyptian mythologies and Brahminised caste-consciousness with an obsession with racial/Aryan superiority is chillingly relevant in the modern moment when calls for a 'western' recolonisation of the world deploy similar narrative strategies and are met with standing ovations from European leadership. 
Share