Rímur og vinir: Nýjar rannsóknir á gömlum kveðskap

Hálfdanar rímur Eysteinssonar eru óútgefnar miðaldarímur frá 16. öld. Einnig er til fornaldarsaga af Hálfdani Eysteinssyni, en báðar frásagnir geyma þjóðsagnaminnið um röngu brúðuna, sem einnig er að finna í fornaldarsögunni Vilmundar sögu viðutan og Vilmundar rímum viðutan. Í þessum frásögnum er rétta brúðurin auðkennd með sérstökum kennitáknum. Slík frásagnarminni koma einnig fyrir í erlendum rómönsum, svo sem í enska kvæðinu Sir Degaré frá 14. öld. Í þessu erindi verður kannað hvernig þetta tiltekna frásagnarminni birtist í íslenskum bókmenntum fyrri alda og hvernig rímur hafa varðveitt og jafnvel umbreytt þjóðsagnaminnum. Varpað verður ljósi á tengsl milli rímna, prósagerða sagna og þjóðsagnahefðar og hvernig þær endurspegla víðtæk menningarleg áhrif.

Í safni Árna Magnússonar eru undir safnmarkinu AM 612 4to tvær uppskriftir að Illuga rímum eldhússgoða, sú eldri er tímasett til ársins 1673 en sú yngri til 1706. Á miðum sem fylgja uppskriftunum skrifar Árni að eldri uppskriftin sé til sín komin frá Oddi Gíslasyni undir Eyjafjöllum en að sú yngri sé skrifuð af Ásbirni Jónssyni eftir „systur sinni og sér sjálfum eftir því sem þau mundu bæði.“

Þegar Uno von Troil var á ferð um Ísland ásamt á síðari hluta 18. aldar tók hann saman lista yfir íslenskar sögur og þar koma fram nöfn þeirra Illuga Tagldarbana, Illuga Surtarbana, Illuga eldhúsgoða og Illuga kerlingarfífls, en saga þeirra allra er samofin og er sannkölluð flækjusaga. Í erindinu verður flækjusagan kynnt, en fyrst og fremst verður farið yfir hvort og þá hvernig greina megi áhrif munnlegrar geymdar í yngri uppskrifti með samanburði við þá eldri.

Á vordögum árið 2024 leitaði Eyþór Guðmundsson bókasafnari til mín með handritsbrot sem hann hafði fundið innan í bókbandi sálmabókar sem prentuð var á Hólum. Hann vildi vita hvort ég gæti aðstoðað hann við að bera kennsl á texta brotsins, sem og áætla aldur þess. Brotið reyndist vera úr handriti frá 18. öld og texti þess bundið mál sem kom svo í ljós að mundi vera Fertrams rímur og Plató. Hins vegar var málum blandið að ákvarða hvaða Fertrams rímur og Plató væru á brotinu þar sem fleiri en einn rímnaflokkur hefur verið ortur um söguefnið.

Einn rímnaflokk, þ.e. Fertrams rímur og Plató ortan af Sigurði Breiðfjörð um árið 1830 var hægt að útiloka vegna aldurs handritsbrotsins. Eftir stóð þá sá möguleiki að brotið bæri Fertrams rímur og Plató sem ortar voru á 17. öld. En tvö rímnaskáld hafa verið orðuð við þær rímur í sumum heimildum meðan aðrar heimildir gera ráð fyrir að skáldin tvö hafi ort hvort sinn rímnaflokkinn af sama sagnaefni. Skáldin eru Jón Eggertsson og Jón Guðmundsson lærði. En hvor þeirra nafna orti Fertrams rímur og Plató sem  nú eru varðveittar á Landsbóksafni og hvor þeirra orti rímurnar sem eru á handritabrotinu?

Hervarar rímur eftir eyfirska skáldið Ásmund Sæmundsson voru ortar um 1640 og fjalla um örlög ættar sem eignast álagasverð sem reynist þeim svo sannarlega tvíeggja. Frásögnin byggist á Hervarar sögu og Heiðreks en herskáu mæðgin Hervör og Heiðrekur kalla ekki allt ömmu sína og eru óhrædd við að taka vondar ákvarðanir þvert á ráðleggingu annarra. Í þessu erindi skoða ég hvernig rímnaskáldið leikur sér að söguefninu en góð ráð sem enginn fylgir verða mikilvægt stef í rímum Ásmundar. Heilræðakvæði eru vinsæl á 17. öld og fara að hafa áhrif í auknu mæli á rímnahefðina, meðal annars í mansöngvum þar sem skáldin fá að tala beint við áheyrendur sína um siðgæði og heilsusamt líferni. Þetta er þó flóknara en svo að skáldin þylji upp sundurlaus spakmæli og í höndum Ásmundar verður þetta tækifæri til þess að fletta ofan af óráðvandri framkomu ónefndu samtímamanna sinna.

Í þessum fyrirlestri verða teknir til athugunar mansöngvar úr 21 rímu fyrri alda sem flokkast undir elsta skeið (u.þ.b. 1350–1400) og annað skeið (1400–1450). Birtingarmynd kvenna í mansöngvum miðaldarímna verður til umfjöllunar í þessum fyrirlestri. Markmiðið er að skoða ástarmótíf í mansöngvum rímna, tjáningu ástarinnar og þær konur sem skáldin elska. Því verður leitast við að svara eftirfarandi rannsóknarspurningum:

1. Að hve miklu leyti er mansöngur rímna ástarkveðskapur?
2. Hvers konar mynd draga rímnaskáldin upp af konum og hver er samfélagsleg staða þeirra?

Fyrst verður gerð örstutt kynning á efninu og þeirri kveðskapargrein sem hér er til skoðunar. Síðan verður fjallað um yfirstandandi rannsókn á birtingarmynd kvenna í mansöngvum miðaldarímna. Gerð verður grein fyrir úrtakinu, þ.e. þeim rímnaflokkum á elsta skeiði sem valdir eru til greiningar. Þar sem ekki er unnt að gera efninu viðhlítandi skil innan 30 mínútna fyrirlesturs verður efnið takmarkað einungis við allra elstu rímnaflokkana en yngri rímum sleppt.  Í lokinn verða niðurstöður birtar en auðvitað þó með þeim fyrirvara að þær kunna að breytast síðar. Hið rétta er að eftir því sem við rannsökum meira, þeim mun betur skiljum við hvað við vitum lítið.

Í verkefninu Byltingin að ofan? (Riches to Rags á ensku) er gert ráð fyrir því að tímabilið 1550–1725 hafi verið umbreytingarskeið þar sem rímur dreifðust víða og nutu aukinna vinsælda. Markmið verkefnisins er að framkvæma kerfisbundna rannsókn á rímum á þessu tímabili. Þó hefur enn ekki verið sýnt á heildstæðan hátt hvaða rímur voru ortar á tímabilinu, hversu margar þeirra hafa hingað til verið gefnar út, hversu margar hafa glatast og hvaða einstakar rímur hafa verið viðfangsefni fræðilegra rannsókna.

Í verkefninu er unnið að því að setja saman upplýsingar um rímurnar og gera þær aðgengilegar almenningi. Í þessum fyrirlestri er fjallað um heimildir gagnagrunnsins, hvers konar upplýsingar hann inniheldur, tengsl hans við aðra gagnagrunna og þær áskoranir sem eftir standa í áframhaldandi vinnu.

Sérkennilegar samhengislitlar bragleysur eru stundum kallaðar hakabragur, en erfitt er að skilgreina hugtakið. Svo virðist að þar þurfi að fara saman viss frávik frá hefðbundnu bragformi og efnistökum, en samsetning efnisins er „óvænt“ og „undarleg“ (Jón Samsonarson 1989:60–61). Ekki er þó einhugur um nánari efnislýsingu eða hvað vísnahöfundum gekk til. Vísurnar þykja ýmist spaugilegar, barnalegar eða heimspekilegar, en hakabragur hefur verið kallaður „„naívism[i]“ hefðbundins skáldskapar“ (Kristján Eiríksson 2014:84).

Jón Samsonarson (1989) rekur uppruna og hugsanlegar merkingar hugtaksins hakabragur í samnefndri grein í Véfréttum (riti til heiðurs Vésteini Ólasyni) út frá heimildum frá 17.–18. öld. Hugtakið hakabragur finnst hjá Ole Worm (barbara cantilena ‚fornkvæði ósiðmenntaðra þjóða‘) og Guðmundi Ólafssyni (Genus carminis ‚kvæðategund‘), en hvorugur lætur vísnadæmi fylgja. Jón finnur þó þrjár lausavísur með fyrirsögninni hakabragur í tveimur 18. aldar handritum og fær út frá þeim ákveðna mynd „af þeim skáldskap sem kallast gat Hakabragur á máli 18. aldar manna“ (1989:60).

Nýlega fann ég fjórðu vísuna með fyrirsögninni hakabragur í þriðja handritinu frá 18. öld, en hún getur skekkt myndirnar sem dregnar hafa verið af hakabrag. Hún er ekki lausavísa og bragform hennar miðast varla við rímnahætti. Sýnt verður að vísan er ekki heldur öll þar sem hún er séð.