Rýnt í sakamál. Umfjöllun um valin mál í réttarsögu Íslands á tímabilinu 1600 til 1900

Árið 2025 voru 400 ár liðin frá fyrstu galdrabrennu 17. aldar á Íslandi. Galdrafárið og brennuöldin er mörgu fræðifólki enn ofarlega í huga og nálgast það efnið úr ýmsum áttum. Margt er enn óljóst og fjölmargar spurningar sem er áhugavert að glíma við.

Fyrir nokkrum árum kom út heildarsafn frumheimilda um galdramál á Íslandi, sem ritstýrt var af Má Jónssyni sagnfræðingi: Galdur og guðlast. Þetta var heilmikið framfaraskref fyrir fræðifólk, því nú varð auðveldara en áður að greina hvað í fræðunum byggir á samtímaheimildum og hvað á vangaveltum fræðimanna eða þjóðsagnaefni frá 19. öld.

 Það getur vel verið gagnlegt í fræðunum að taka skref til baka, beina sjónum að afmörkuðum þáttum og skoða hvað kemur í ljós þegar heimildir frá galdraöldinni sjálfri eru í brennidepli. Í þessu erindi er sjónum beint að játningum þeirra sem ákærðir voru og sönnunargögnum gegn þeim. Spurningin snýst bæði um heimildagildið og hvað skjölin segja um galdraiðkun og kukl á Íslandi á 17. öld.

Morðið á Jóni Sveinssyni í Naphornsklettum í Breiðdal 27. maí 1784 og aftaka Eiríks Þorlákssonar á Eskifirði 30. september 1786 eru þekktir viðburðir í austfirskri sögu. Einar Bragi skrifaði sérlega vandaða grein um málið í fyrsta bindi Eskju árið 1971 og studdist einkum við skjalleg gögn, þar á meðal danska þýðingu héraðsdóms Jóns Sveinssonar sýslumanns 3. og 4 september 1784. Nú er komið í leitirnar afrit dómsins á íslensku og verður í erindinu lagt mat á það hvort eitthvað nýtt komi fram um ódæðið. Einkum verður hugað að eigin orðum Eiríks og Gunnsteins Árnasonar, sem varð vitni að morðinu, að því marki sem þau voru færð til bókar.

Sakamál eru áhugavert rannsóknarefni því að þau geta með ýmsu móti varpað ljósi á samfélag liðins tíma og aðstæður þegna þess ásamt því að vera vitnisburður um gildandi löggjöf og réttarfar. Í erindinu verður gefið yfirlit yfir sakamál sem komu fyrir rétt í héraði í Norður- og Suður-Múlasýslu á síðari hluta átjándu aldar og nítjándu öld eins og þau koma fyrir í dómabókum í skjalasöfnum sýslumanna. Niðurstöður sem settar verða fram eru byggðar á úrvinnslu gagna í dómabókagrunni Þjóðskjalasafns Íslands. Fjallað verður um fjölda og flokka afbrota, ákærenda, skiptingu ákærðra eftir kyni, hvað einkenndi brot kvenna samanborið við brot karla og meginflokka refsinga samkvæmt dómsúrskurði í héraði og hvort merkjanleg breyting verður á dómum á tímabilinu.