Hugvísindaþing 2026

Í Árnagarði 304, laugardaginn 14. mars kl. 15:00-16:30.

Um skáldskaparlistina eftir Aristóteles gerði þann greinarmun á sagnfræðingi og skáldi að annar segði frá því sem hefði gerst en hinn frá því sem gæti gerst. Skáldskapurinn tjái fremur hið almenna, sagnfræðin hið einstaka. Uppruni sögulegra skáldsagna er rakið til upphafs 19. aldar þegar sagnfræðin var að þróast sem sérstök hugvísindagrein. Oft er breski höfundurinn Walter Scott talinn brautryðjandi. Fyrstu sögulegu skáldsöguna á íslensku samdi Torfhildur Hólm um Brynjólf biskup Sveinsson (1882). Í Hugtökum og heitum er söguleg skáldsaga skilgreind svo: „Skáldsaga sem lýsir atburðum og persónum á fyrri tímum og endurskapar sögulegt baksvið þeirra.“ Það er þó viðurkennt að þessi almenna skilgreining taki ekki til ýmissa vandamála, svo sem hversu fjarri höfundi sögutími sé, hversu margar persónanna séu sögulegar og hversu mikla áherslu höfundur leggi á nákvæma lýsingu sögusviðs og haldi sig við þjóðarsöguna. Margar af þekktustu íslensku skáldsögunum sækja efni í söguna, eins og Svartfugl eftir Gunnar Gunnarsson og Íslandsklukkan eftir Halldór Laxness. Á undanförnum árum hefur það jafnvel færst í vöxt að höfundar sæki sér efni í Íslandssöguna. Jafnframt hefur áhugi höfunda á að fást við eigin minningar, ævi sína og annarra og fara höndum um alls konar heimildir aukist. Málstofan fjallar um hvernig unnt sé að skilgreina sögulega skáldsögu og þennan nýja áhuga á sögulegu efni.

Úlfar Bragason skipulagði málstofuna.

Fyrirlestrar

Eftir langa skúffuskáldstilveru sendi fyrirlesari frá sér sögulegu skáldsöguna Vonarstræti árið 2008 og studdist einkum við prentaðar heimildir sem öllum voru tiltækar. En hvers vegna leitaði þetta umfjöllunarefni svona sterkt á hann einmitt þá og um hvað fjallar eiginlega sagan? Hefur skáldsagnahöfundur skyldur við fortíðina eða löngu látið fólk? Hvers konar stíll er viðeigandi í sögulegri skáldsögu og hvaða kröfur gera lesendur til þeirra? Í þjónustu hvers er sögulega skáldsagan?

Sagan Skáld eftir Einar Kárason er lokahnykkurinn á fjórleik höfundar um Sturlungaöld. Hinar bækurnar eru Skálmöld, Óvinafagnaður og Ofsi. Einar segir um verk sitt: „Ætlunin var þó aldrei að endursegja Sturlungu eða skrifa nýja útgáfu af henni, heldur nota persónur og atburði þessara mögnuðu tíma til að búa til skáldsögur í nútímalegum stíl.“ Í Sturlungu er atburðum og leikendum lýst utan frá eins og í sagnfræði en Einar segist hafa valið þá stefnu sem þekkt er í skáldsögum að lýsa öllu „úr hugskoti persóna“. Í fyrirlestrinum verður fjallað um hvernig þessi frásagnarháttur tekst í sögunni Skáld, hvernig lýsingin á Sturlu Þórðarsyni skáldi og sagnaritara kemur heim við lýsingar á honum í Sturlungu og hvernig trú Einars á að Sturla hafi ritað Njálu rími við það sem annars er vitað um ritun bókmennta á 13. öld.

En hvatki es missagt es í fræðum þessum,
þá es skylt at hafa þat heldr, es sannara reynisk.

                                                                                     Ari fróði

Fjallað verður um meðferð og merkingu sögulegra atburða og persóna í sögulegum skáldsögum, togstreitu sögulegra heimilda og skáldskapar, viðtökur, umræðu og siðferðileg álitamál, réttlætingar með „lögmáli skáldskaparins“ og birtingarmynd sagnfræði/sagnfræðinga í nokkrum af nýjustu sögulegu skáldsögunum.

Share