Hugvísindaþing 2026

Í Árnagarði 311, föstudaginn 13. mars kl. 15:15-16:45.

Einsagan hefur á undanförnum áratugum orðið ein áhrifamesta aðferðafræði íslenskrar sagnfræði. Með áherslu á einstök líf, afmörkuð tilvik og brotakenndar heimildir hefur hún opnað nýjar leiðir til að skilja samfélag, vald, tilfinningar og jaðarsetningu utan ramma hefðbundinnar stórsögu. Málstofan beinir sjónum að stöðu einsögunnar í samtímanum og spyr hvernig aðferðin getur þróast áfram, bæði fræðilega og siðferðilega.

Á málstofunni verður fjallað um helstu forsendur einsögunnar, þar á meðal einvæðingu sögunnar (singularization of history), eins og hún hefur verið mótuð í íslensku samhengi, m.a. í verkum Sigurðar Gylfa Magnússonar. Sérstök áhersla verður lögð á nýjar áskoranir og möguleika: hvernig unnið er með brotakenndar og þöglar heimildir, hvernig staða rannsakandans og tilfinningaleg nánd mótar frásögnina, og hvernig „hægar“ rannsóknir, óvissa og ósamræmi geta orðið virkir þættir í þekkingarsköpun.

Málstofan er vettvangur fyrir fræðilegt samtal um framtíð einsögunnar: sem aðferð, sem gagnrýna afstöðu og sem lifandi samtal við fortíðina. Sólveig Ólafsdóttir skipulagði málstofuna.

 Fyrirlestrar

Einvæðing sögunnar (e. Singularization of History) er ein af grundvallarforsendum einsögunnar eins og Sigurður Gylfi Magnússon hefur kynnt hana til leiks. Einvæðingin byggir á þeirri hugmynd að með því að beina sjónum að einum lífsþræði, einu tilviki eða afmarkaðri frásögn megi varpa ljósi á stærri samfélagslegar, menningarlegar og valdaafstæður án þess að tengja beint við breiðar línur hinnar svokölluðu stórsögu. Í erindinu er spurt gagnrýnið hvort – og við hvaða aðstæður – þessi aðferð virki í raun.

Byggt er á langvarandi rannsóknum á brotakenndum opinberum heimildum þar sem raddir jaðarsettra einstaklinga birtast óbeint, ósamræmt eða í gegnum yrðingar annarra. Erindið rýnir í hvort einvæðingin stuðli að flóknari og opnari söguskrifum, eða hvort óhjákvæmilegt sé að skapa alhæfingar fyrir stórsöguna og hvað sé fengið með því. Sérstök áhersla er lögð á siðferðileg álitaefni, tilfinningalega nánd við einstaklinga í fortíðinni og „hægar“ rannsóknir þar sem óvissa og ósamræmi eru hluti af þekkingarsköpuninni.

Heimildir sagnfræðinga eru brot úr fortíðinni og oftast lítur út fyrir að tilviljun ein ráði því hvað varðveitist. Sóknarmannatöl frá hinu opinbera, brekán frá handverkskonu í Jökuldalnum, bréfasafn ekkju í Borgarfirði, verkfæri hagmælts bónda og svo mætti lengi áfram telja. Einsagan hefur hingað til verið sú aðferð sem skoðar hið einstaka hvort sem einstaklinga, viðburð eða heimildir. Hið smáa hefur þannig fengið vægi í sagnfræðirannsóknum víða um heim.

Með stafrænni væðingu heimildasafna þar sem gagnagrunnar opna nýjar víddir fyrir fræðimenn og almenning að áður óséðum eða „massífum“ gögnum, má spyrja sig að því hvort offramboð gagna verði einsögunni að falli. Verður hægt að sjá „trén fyrir skóginum“ ef svo mætti að orði komast? Hér verður fjallað um reynslu fyrirlesara af vinnu við gagnagrunna í rannsóknum sínum þar sem rýnt verður í kosti og galla sem þessi þróun hefur fyrir einsöguna.

Í erindinu verður kannað hvernig einsagan getur varpað ljósi á fjölbreytta stöðu fólks innan mismunandi þjóðfélagshópa. Með aðferðarfræði einvæðingar sögunnar er mögulegt að sjá hvernig fólk athafnaði sér innan vébanda þess samfélags sem þau lifðu í. Stórsögulegar (e. metanarrative og grand narrative) hugmyndir um stöðu fólks segja okkur að meirihluti fólks hafi lifað einsleitu lífi. En þegar við beinum sjónum okkar að hinu smáa kemur ýmislegt annað í ljós. Farið verður í saumana á því hvernig hægt er að finna lífsþræði einstaklinga í gegn um brotakenndar opinberar heimildir og hvernig sagnfræðingurinn, í gegn um þetta langa ferli, tengist rannsóknarefni sínu föstum böndum. En þarf einsagan alltaf að leggja eitthvað til stórsögunnar? Þurfa brotin að byggja upp heildina eða eru brotin alveg nógu verðmæt ein og sér?
Share