Seljabúskapur á Íslandi 900-1900

Fornvistfræði er meðal aðferða sem hefur verið beitt í hinu þverfaglega verkefni „Seljabúskapur á Íslandi 900-1900“. Þar á meðal er sú aðferð að greina frjókorn úr lífrænum jarðefnum þar sem loftfirrtar aðstæðum ríkja, sér í lagi mó og vatnaseti. Með henni má draga fram feril gróðurbreytinga sem má túlka í samhengi við áhrif landnýtingar sem og náttúrlegra áhrifaþátta. Ýmsar greiningar sem snúa að því að meta breytingar á stöðugleika á yfirborði lands (jarðvegsrof) hafa verið gerðar samhliða. Sérstakur styrkur þessara rannsóknaaðferða er að þær bjóða upp á möguleika á að rekja ferla umhverfisbreytinga í samfellu yfir löng og stutt tímabil. Þannig leggja þær þverfræðilegum rannsóknum, svo sem þeirri sem hér til umræðu, lið. Þetta á sér í lagi við þar sem önnur gagnasett kunna að vera ósamfelldari eða ná aðeins yfir stutt tímabil. Hér verða helstu niðurstöður úr rannsóknum fornvistfræðinnar reifaðar, út frá þeim hugmyndum sem verkefnið lagði upp með.

Í erindinu er fjallað um fornleifarannsóknir á seljum sem fóru fram á árunum 2022 til 2024. Vettvangsrannsóknir voru unnar á tveimur svæðum, annars vegar í Svarfaðardal og Hörgárdal á Norðurlandi og hins vegar á Reykjanesskaga, í Mosfellsdal og í Kjós á Suðvesturlandi. Í rannsókninni voru samtals könnuð 23 sel á vettvangi. Beitt var fjölbreyttri aðferðafræði, seljarústir voru skráðar og uppmældar, borkjarnasýni tekin, grafnir könnunarskurðir og gjóskulög nýtt til aldursgreiningar.Rannsóknirnar benda til þess að mörg seljanna hafi verið byggð eftir 1300, þó að einnig hafi fundist dæmi um eldri sel. Enn fremur virðist eðli notkunar hafi verið breytilegt í tímans rás og að hluta til svæðisbundið. Í erindinu verða kynntar helstu niðurstöður fornleifarannsóknanna og rædd ýmis álitamál sem þær varpa ljósi á. Niðurstöðurnar sýna að seljabúskapur var ekki einsleitt fyrirbæri, heldur mótaðist af staðbundnum aðstæðum, landslagi og breytingum á búskaparháttum í gegnum tíðina.

Í tengslum við þverfaglegt rannsóknarverkefni um seljabúskap á Íslandi voru gerðar fornvistfræðilegar greiningar á umhverfi Helgusels í Mosfellsdal. Með aðstoð frjó-, setlaga- og gjóskulagagreininga er hægt að rekja breytingar í samsetningu gróðurs og stöðugleika jarðvegs í nágrenni Helgusels. Greinilegt er að trjágróður hopaði í framhaldi af landnáminu en í staðinn myndaðist opnara landslag með viðameira vot- og graslendi. Vísbendingar um beit eru sjáanlegar um miðja 10. öld en seljarústirnar voru aldursgreindar fornleifafræðilega til 13.-16. aldar. Þetta bendir til þess að svæðið hafi verið nýtt til beitar í nokkrar aldir áður en selið var reist, mögulega sem einhvers konar undanfari formlegs seljabúskapar. Jarðvegsrof jókst í framhaldi af landnáminu en margfaldaðist um og upp úr árinu 1500, líklega í tengslum við eldgos í Kötlu um það leyti. Einnig voru greindar plöntuleifar úr gólflögum selsins og fundust tegundir plantna sem hafa verið til margs nýttar í gegnum tíðina, t.d. til lækninga, til litunar, sem eldsneyti og/eða til fæðis fyrir dýr og menn. Einnig fundust við greiningarnar á plöntuleifunum skráptennur af skötu, brýnisbrot, koparþræðir og járnnagli sem gefa okkur innsýn inn í lífið í selinu, t.d. hvað fólk flutti þangað með sér og tengsl Mosfellsdalsins við víðtæk verslunarnet miðalda.

Meðhöfundar: Egill Erlendsson, Dawn Elise Mooney, Susanne Claudia Möckel, Oscar Aldred, Elín Ósk Hreiðarsdóttir og Árni Daníel Júlíusson.

Hugmyndir okkar um landshætti og einkenni seljarústa hafa verið óljósar. Hugmyndirnar hafa byggst á fáum rannsóknum sem hafa oft aðeins náð yfir litla héraðshluta eða hreppa. Lengi hefur því verið haldið fram að héraðsmunur sé á seljum en erfiðara hefur reynst að festa hendur á í hverju hann felst nákvæmlega og hvað munurinn þýðir í raun. Vandamálið hefur einkum falist í að rannsóknir einblína á lítil svæði eða einstaka sel sem síðan hafa verið látin standa fyrir seljabúskap á Íslandi í heild sinni. Við vitum því oft mikið um einstök sel, t.d. Pálstóftir á Miðhálendinu, en mun minna um þá landshætti sem hafa stjórnað og haft áhrif á seljabúskap í heild sinni.

Í þessum fyrirlestri verður rýnt í niðurstöður af landsháttagreiningu á seljum sem hafa verið skráð á vettvangi af Fornleifastofnun Íslands síðan 1994. Fjallað verður um þann héraðsmun sem finna má á seljum. Einnig verður fjallað um tilraunir til þess að skapa tímadýpt í landfræðilegum upplýsingakerfum svo hægt sé að greina hvort breytingar verði á landsháttum selja gegnum tíma.

Seljabúskapur hefur lengi verið stundaður á Íslandi og hefur skilið eftir sig heilmiklar minjar um allt land. Fyrst er minnst á sel í skjölum 1185, í Reykholtsmáldaga. Fjölmargir máldagar og önnur skjöl vitna um seljabúskap á betur stæðum jörðum. Einnig eru margar sögur um seljabúskap í miðaldaritum eins og Íslendingasögunum. Minna er vitað um það hvernig almúginn nýtti sel á miðöldum, en mikill fjöldi seljarústa er nánast á hverjum bæ í mörgum sveitum. Jarðabók Árna og Páls bregður svo skæru ljósi á seljabúskapinn, bæði hjá almúga og betra fólki. Þar var safnað saman miklum upplýsingum um seljabúskap um mikinn hluta landsins, og gefst þar líka færi á að bera saman hinar ýmsu sveitir og landshluta. Út frá þeirri greiningu verður svo fjallað um mögulegar sveiflur í seljabúskap og hugsanlegar ástæður þeirra. Loks verða heimildir frá síðari hluta 18. aldar og þeirri 19. athugaðar. Þá verður rannsóknin öll tekin saman og hinir ýmsu hlutar hennar, fornleifahluti, fornvistfræðihluti og sagnfræðihluti tengdir. Þá verður fjallað um samhengi seljanna við landbúnaðarkerfið almennt, t.d. það hver ákvað hvort það ætti að byggja sel og af hverju. Var það bóndinn eða var það landeigandinn? Einnig verður spáð í hvaða máli skipti að hafa góðan aðgang að nægu vinnuafli.