Skrifað og þýtt fyrir börn

Myndmál er tjáning, mál sem miðlar merkingu. Myndir í umhverfi okkar hafa áhrif á hvernig við sjáum, skynjum og tengjum okkur við umheiminn, rétt eins og tungumálið hefur áhrif á hugsun okkar, upplifun og tjáningu. Hér í landi orðsins var samfélagið lengi myndsnautt. Myndfátækt getur, rétt eins og málfátækt, skert upplifun okkar af heiminum.  Á liðinni öld hafa myndir í sífellt auknum mæli auðgað líf okkar og gjörbreytt umhverfinu. En fábreytni og einsleitni í myndheimi er ekki bundin við fortíð okkar og hættumerki eru á lofti varðandi framtíðina - í miðjum myndastorminum sem umlykur okkur daglega.

Jón Sveinsson (1857-1944) fæddist og ólst upp á Íslandi til tólf ára aldurs. Þá fór hann út í heim í boði fransks greifa, fyrst til Danmerkur í eitt ár og svo til Frakklands, og kom aldrei aftur til Íslands nema í tvær stuttar heimsóknir og þá fullorðinn maður og gestur. Jón Sveinsson snerist til kaþólskrar trúar, hlaut menntun í jesúítaskóla, gerðist sjálfur jesúíti og kenndi við skóla jesúíta í Danmörku í 25 ár.

Jón Sveinsson er þekktastur fyrir að vera höfundur Nonnabókanna sem fjalla um ævintýri hans sjálfs á bernskuárum og svo ferðalög á fullorðinsárum. Bækurnar fjalla um hinn íslenska dreng og ævintýri hans sem og ferðalög á fullorðinsárum. Bækurnar voru gríðarleg vinsælar, bæði meðal íslenskra barna og lesenda víða um heima – enda hafa bækurnar verið þýddar á fjölda tungumála.

Nonnabækurnar eru einar allra fyrstu frumsömdu íslensku barnabækurnar. Þó er engin þeirra samin á íslensku heldur á þýsku og gefnar út af kaþólsku bókaforlagi í Þýskalandi. Í fyrirlestrinum beinist athyglin að þýðingum Nonnabókanna á íslensku, hvernig sögurnar ferðuðust fram og til baka á milli landa og tungumála og því velt upp hversu íslenskar Nonnabækurnar raunverulega eru.

Í fyrirlestrinum verður fjallað um aðlögun, ritstjórnarleg inngrip og ákveðna ritskoðunarlega tilburði í íslenskri þýðingu barnabóka Pierres Probsts um kisurnar Pouf og Noiraud, og ævintýragarpinn hana Caroline, sem eru betur þekkt sem Snúður, Snælda og Lína í íslensku samhengi. Byggt verður ofan á fyrri athuganir á þýðingum þessara bóka á íslensku og með hliðsjón af hugtökum úr þýðingarfræðum á sviði barnabókmennta verður kannað hvernig farið er með myndir og texta út frá atriðum á borð við ílendun, menningarlega síun og efnislega (ofur)útlistun. Sérstök áhersla er lögð á að greina samspil mynda og texta, þar sem sýnd verða dæmi um hvernig þýðingin endurspeglar menningarleg og uppeldisleg viðmið.

Gunnar Theodór er bókmenntafræðingur og rithöfundur sem hefur skrifað bækur fyrir alla aldurshópa. Hann hefur haft unun af og áhuga á hryllingi síðan í æsku og því ekki að undra að ófreskjur og myrkur leiti inn í söguheima hans og má þar nefna gráðuga jólabókaorma fyrir yngstu lesendurna, steingerð skrímsli fyrir miðstigsbörn, blóðþyrsta álfa fyrir ungmenni og stórhættulegar vínylplötur fyrir fullorðna. En hver er munurinn á að skrifa fyrir unga og eldri lesendur? Hvar liggja mörkin á milli lesendahópa? Eru yfir höfuð einhver mörk? Hvaða hlutverki þjónar hrollvekjan í okkar samtíma? Má skrifa um allt fyrir unglinga? Er hollt að hræða börn?

Gunnar ræðir óreiðu og andstyggð í bókum sínum og hvernig hryllingurinn nýtist honum í hversdagslífinu.

Litli prinsinn (Le Petit prince) eftir franska rithöfundinn og flugmanninn Antoine de Saint-Exupéry kom fyrst út 1943 í Bandaríkjunum og svo tveimur árum síðar í Frakklandi. Þetta ljóðræna og heimspekilega ævintýri er ein vinsælasta bók í heimi og hefur komið út á yfir 250 tungumálum. Litli prinsinn kom fyrst út í íslenskri þýðingu árið 1961. Það var Menningarsjóður sem gaf út, en þýðandinn var Þórarinn Björnsson. Ný íslensk þýðing Arndísar Lóu Magnúsdóttur kom út 2024 hjá Benedikt bókaútgáfu.

Í þessu erindi verður stuðst við þessar tvær íslensku þýðingar verksins í því skyni að skoða hvort og hvernig textinn hefur breyst í þýðingu og hvort/hversu mikið þýðendur aðlaga verkið fyrir íslenska lesendur. Einnig verður þýðing Sigurðar Pálssonar frá 1975 fyrir uppsetningu Þjóðleikhússins á leikverki byggðu á sögunni höfð til samanburðar.

Í fyrirlestrinum verður fjallað um tvær veraldlegar bækur sem gefnar voru út í lok 18. aldar og voru sérstaklega ætlaðar börnum og ungmennum: Sumargjöf handa börnum, þýskt rit í íslenskri þýðingu Guðmundar Jónssonar prófasts sem kom út árið 1795, og Kvöldvökurnar 1794 eftir Hannes Finnsson, biskup í Skálholti, sem komu út í tveimur bindum 1796-1797. Hannes átti einnig frumkvæðið að þýðingu Sumargjafarinnar og greinilegt er að hann vildi ekki láta sitt eftir liggja í uppfræðslu íslenskrar æsku. Í formála sínum að Kvöldvökunum 1794 gerði biskupinn grein fyrir viðhorfi sínu til þess lesefnis sem íslenskur ungdómur hafði þá aðgang að og hann taldi lítt uppbyggilegan. Hannes leit að mestu til erlendra rita við gerð Kvöldvakanna 1794 og höfðu þau áhrif á efnistök hans og val á textum. Hér verður rýnt í þær áherslur sem Hannes setur fram í Kvöldvökunum með hliðsjón af efni Sumargjafarinnar. Þótt bæði verkin séu einskonar safnrit eru þau ólík að innihaldi. Sumargjöfin leggur áherslu á hrakfarir þeirra barna sem ekki hlýða því sem þeim er sagt, en Kvöldvökurnar stuðla jöfnum höndum að uppfræðslu og skemmtun. 

Fjöður hauksins hugprúða og fleiri rússnesk ævintýri kom út hjá Máli og menningu árið 1986 í þýðingu Ingibjargar Haraldsdóttur. Bókina prýða myndir Ívans Bilíbins frá aldamótunum 1900. Ævintýrin spretta úr munnlegri hefð, þar sem endurtekningar og hljómfall geta gegnt mikilvægu hlutverki. Í erindinu verður skoðað hvernig þessum einkennum frumtextans farnast í þýðingu og að hvaða marki frásagnarhefð íslenskra ævintýra ratar inn í textann. Einnig verður skoðað hvernig myndskreytingar Bilíbins styðja við frásögnina og örva ímyndunaraflið.