Skynjanir sem lifandi fyrirbæri: Skynræn tengsl milli fólks, staða og dýra

Samband fólks við borgarlandslag mótast í sífelldu og skapandi samspili skynjunar, reynslu og efnislegs umhverfis. Í erindinu er sjónum beint að þversagnakenndu sambandi fólks við æskuslóðir í miðborg Reykjavíkur með sérstakri áherslu á þátt skynjunar, tilfinninga og (á)hrifa í að móta og skilyrða andrúmsloft staðarins. Rannsóknin byggir á etnógrafískum gögnum þar sem fólki var fylgt eftir á ferðum sínum um miðborgina en þátttakendur eiga það sameiginlegt að hafa myndað tengsl við svæðið yfir lengri tíma. Niðurstöður draga fram hvernig líkömnuð reynsla og skynræn áreiti eru ekki aðeins leið til að rata um borgina, heldur grundvallarþáttur í því hvernig fólk upplifir, þekkir og tengist borgarrýminu, og hvernig slík tengsl móta staðtengda sjálfsmynd yfir tíma.

Lykt er hugtak sem við fyrstu sýn virðist algilt en þegar nánar er athugað er það bundið tíma og rúmi. Lykt getur verið nátengd minningum og getur kallað fram ákveðin skynkennsl (e. déja vu) ef henni bregður aftur fyrir. Minningar fólks eru sjaldnast tengdar lykt sem flokka mætti sem „venjulega“, það er lykt sem mun hafa einkennt daglegt líf fólks, heldur minnist fólk frekar þefs sem því þótti einstaklega ljúfur eða agalega fúll.

Í þessum fyrirlestri verða dregnar fram frásagnir af alls konar lykt sem bregður fyrir í ólíkum heimildum en áhersla verður lögð á sjálfsbókmenntir og aðrar persónulegar heimildir úr dreifbýli. Lyktin verður sett í samhengi við hversdagslíf Íslendinga á 19. og 20. öld og ilmur og fnykur fortíðarinnar þefaður uppi.

Skyr felur í sér minni sem miðlar staðbundinni þekkingu, félagslegum tengslum og sögulegum atvinnuháttum. Í þessu erindi er fjallað um skyrgerð sem ferli þar sem líkaminn virkar sem lifandi safn óformlegar þekkingar. Greiningin byggir á frásögnum heimildarfólks sem varpar ljósi á mikilvægi skynrænnar reynslu fyrr á tímum þegar framleiðsluaðferðir voru sjaldan skráðar, heldur miðlaðar sem líkamsbundin þekking.

Dregin eru fram dæmi um hvernig snerting, bragð og hitaskyn gegndu lykilhlutverki við mat á skráningu í skyrgerð. Til dæmis við mat á hitastigi með olnboganum eða stillingu bragðs með sykri til að bregðast við súrleika gerjunar. Slíkar athafnir endurspegla náið samband milli skynjunar, tilfinninga og framleiðslu. En jafnframt sýna hvernig þekking er skráð, sannprófuð og virkjuð í framkvæmd.

Erindið veltir jafnframt upp spurningum um hvernig skynræn þekking víkur, umbreytist eða glatast með tilkomu staðlaðra framleiðsluhátta. Með því að nálgast skyr sem skynjunarferli fremur en einungis lokaafurð verður mögulegt að skilja það sem samansafn skynrænnar reynslu, allt frá mjólk til fullunnar vöru. Erindið sýnir þannig hvernig skynrænar nálganir varpa ljósi á matvælaframleiðslu sem lifandi arkíf: minninga, staðar og fortíðar.

Í ritdómi Magnúsar Lyngdal Magnússonar í Morgunblaðinu 11. desember 2025 um nýja plötu Víkings Heiðars Ólafssonar píanóleikar kom eftirfarandi fram: „Hann [VH] býr yfir þeim eiginleika sem kallast samskynjun (e. synaesthesia) sem er taugafræðilegt fyrirbæri og má helst lýsa þannig: Tvær eða fleiri skynanir tengjast með þeim hætti að áreiti af einni skynjun kallar sjálfkrafa fram annars konar skynjun (eða viðbrögð á annarri skynbraut). Algengasta gerð samskynjunar er þegar tónar eða hljóð vekja litaskyn.“ (Mbl., 79). Í þessum fyrirlestri mun ég ræða samspil ólíkra skynjana og hvernig hægt sé að nálgast sögulega stöðu þeirra frá einum tíma til annars.