Vikið frá venju

Í núgildandi lögum um mannanöfn, nr. 45/1996, eru skilyrði um málfræðilegt form eiginnafna, sem skuli geta tekið íslenskri eignarfallsendingu, skuli ekki brjóta í bága við íslenskt málkerfi og skuli rituð í samræmi við íslenskar ritvenjur. Sérstakt ákvæði er um að undantekningar frá skilyrðunum séu heimilar teljist nafn hafa öðlast hefð í íslensku.

Sá styr sem oft stendur um mannanafnalögin snýr einkum að þessum ákvæðum, auk banns við upptöku nýrra ættarnafna. Í erindinu verður ljósi varpað á tilurð skilyrðanna um form eiginnafna, ákvæðisins sem heimilar undantekningar ef nafn telst hafa öðlast hefð í íslensku og hinna svonefndu vinnulagsreglna um hefð sem túlkun þess styðst við.

Þegar deilt er um þessi mál er því stundum haldið fram að íslensk lög um mannanöfn séu ekkert sérstök, í flestum nágrannalöndum okkar séu sambærileg lög. Staðreyndin er þó sú að í lögum þar er fátt sem unnt er að bera saman við ákvæði íslenskra laga um málfræðilegt form eiginnafna, enda eru þau heimasmíð.

Í íslenskum heimildum frá fyrri öldum má finna tilvik þar sem vikið er að málnotkun fólks og dómar felldir um hana. Sums staðar er um að ræða erlenda menn sem hafa lært norrænu og er frægasta dæmið í Lárentíus sögu þar sem hent er gaman að takmarkaðri málkunnáttu Jóns flæmingja. Í málskrúðsfræði Ólafs hvítaskálds er einnig að finna hugmyndir um venjulegt og afbrigðilegt mál og þar er hið afbrigðilega talið hafa sitt gildi í skáldskap. Í erindinu verða tekin saman dæmi af þessu tagi og reynt að varpa ljósi á viðhorf Íslendinga fyrri alda til vandaðs og staðlaðs máls.

Í færeysku enda nánast allar sagnir á -i í 1p.et.nt. óháð beygingarflokki, sbr. eg eri ‘ég er’, eg vóni ‘ég vona’, eg dømi ‘ég dæmi’, eg venji ‘ég æfi’, eg komi ‘ég kem’ og eg fari ‘ég fer’. Aftur á móti hafa myndir 2/3p.et.nt. í flestum tilvikum haldist óbreyttar (samkvæmt færeysku ritmáli), sbr. tú ert/hann er, tú/hann vónar, dømir, venur, kemur, tú fert/hann fer. Svipuð breyting, en ekki nærri jafn reglubundin, varð í íslensku og gætti helst á Norðurlandi í byrjun 20. aldar. Sú breyting, sem nefnd hefur verið að hneigja upp á i, varð í myndum 1p.et.nt.fh. hjá svokölluðum ō-sögnum, þ.e. þeim sem fá -aði í þátíð. Þannig finnast í bréfum frá þessum tíma myndir á borð við 1p.et.nt.fh. (ég) kalli, ímyndi, voni, ætli.

Í þessum fyrirlestri verður gerð tilraun til að skýra þróun 1p.et.nt. í færeysku með vísun til stofngerðar sagna eftir ólíkum beygingarflokkum og samfalls áherslulauss u við i víðast hvar í Færeyjum. Síðan verður athugað hvort sömu forsendur hafi verið fyrir hendi þegar menn hneigðu upp á i og þá hvort um „sömu breytingu“ geti verið að ræða í 1p.et.nt.fh. hjá ō-sögnum í íslensku og átti sér stað í samsvarandi mynd í færeyskum sögnum almennt.

Málfræðihugtök eru feikimörg en þau eru misgömul, misþekkt og auðvitað misgagnleg. Eitt hinna yngri og sjaldséðari er það sem kallast á ensku extravagance (sbr. lat. extra-vagans 'að fara út fyrir') og virðist fyrst hafa komið fram á sjónarsviðið um aldamótin (Haspelmath 1999). Fyrirbærið sem hugtakið lýsir hefur verið rakið til einnar af reglum (e. maxim) þýska málfræðingsins Rudis Keller (1990, 1994) sem hefur verið þýdd svo: “Talk in such a way that you are noticed.”

Hugtakið, sem ef til vill mætti íslenska sem yfirdrif eða yfirgengi, hefur á síðustu árum vakið nokkurn áhuga meðal þeirra sem fást við málbreytingar og tilbrigði í máli. Það hefur þó ekki alltaf verið skilgreint með á nákvæmlega sama hátt. Í fyrirlestrinum verður litið á nokkrar skilgreiningar (Ungerer og Hartmann 2025). Þá verður sagt frá ýmsum mállegum fyrirbærum sem hugtakinu hefur verið beitt á en þau eru ýmist orðmyndunarlegs eða setningafræðilegs eðlis. Loks verður rætt um og gagnsemi hugtaksins, bæði yfirleitt og varðandi ýmsar málnýjungar í íslensku.

Extravagant Morphology. Studies in rule-bending, pattern-extending and theory-challenging morphology. 2022. Ritstj. Matthias Eitelmann og Dagmar Haumann. John Benjamins Publishing Company.

Haspelmath, Martin. 1999. Why is grammaticalization irreversible? Linguistics 37(6): 1043–1068.

Keller, Rudi. 1994. On language change. The invisible hand in language. Routledge, London.

Nesset, Tore, Martina Björklund og  Svetlana Sokolova. 2023. Shortening mechanisms in construction morphology: the Russian spec-N construction. Morphology 34:501–525

Ungerer, Tobias og Stefan Hartmann. 2020. Delineating Extravagance: Assessing Speakers’ Perceptions of Imaginative Constructional Patterns. Belgian Journal of Linguistics 34(1):345–356.