Hugvísindaþing 2026

Í Árnagarði 310, laugardaginn 14. mars kl. 15:00-16:30.

Í þessari málstofu verður fjallað um föst orðasambönd frá ýmsum sjónarhornum. Litið verður til þess hvernig föst orðasambönd koma fyrir í kennslu erlendra tungumála á mismunandi skólastigum, gerður samanburður á uppruna þeirra og notkun í dönsku, spænsku og þýsku. Þá verður um hugtakið orðtakseðli kannað og spurningunni um það hvað það er í tungumálinu sem gerir orðasambönd að orðtökum velt upp. Oddný G. Sverrisdóttir skipulagði málstofuna.

 Fyrirlestrar

Eitt af því sem nú er talið mikilvægt í tungumálanámi og er að málnemar nái valdi á einföldum og algengum orðasamböndum í markmálinu. Slík þekking er talin geta auðveldað nemum að geta tjáð sig og skilið erlent tungumál eftir tiltölulega stutt nám. Rannsóknir á tileinkun málnema á orðasamböndum hafa aukist síðustu ár og m.a. er hægt að benda á sérhefti Milli mála 2025.

Markviss kennsla orðasambanda í erlendum tungumálum var lengi lítið í sviðsljósinu í íslenskum skólum. Í þessum fyrirlestri verða skoðuð gögn af þremur ólíkum skólastigum (grunnskóla, framhaldsskóla og háskóla) um það hvernig málnemar notuðu orðasambönd í rituðu og töluðu máli áður en farið var að leggja áherslu á slíka kennslu. Einkum verður skoðað hvar og í hvaða samhengi nemendurnir notuðu orðasambönd og hvernig notkun þeirra breytist með aukinni kunnáttu í dönsku.

Í þessum fyrirlestri verður sjónum beint á ný að orðapörum í spænsku og íslensku. Orðapör tilheyra flokki fastra orðasambanda, þau eru fleiryrt, formgerðarlega föst og búa yfir orðtakseðli. Þau eru yfirleitt samsett úr tveimur kjarnaliðum sem alla jafna tilheyra sama orðflokki og eru liðirnir tengdir saman með tengiorði, samtengingu eða forsetningu, og mynda þannig par, t.d. upphaf og endir (spæ. comienzo y fin), friður og ró (spæ. paz y tranquilidad). Orðapör flokkast eftir sameiginlegum einkennum og er algengast að flokka þau eftir formgerð, hljómrænum einkennum og merkingarlegum venslum. Þessi flokkun gildir fyrir bæði íslensku og spænsku. Hér verður fjallað um hvað orðapör í þessum ólíku tungumálum eiga helst sameiginlegt og hvað ekki.

Í erindinu verður fjallað stuttlega um hugtakið orðtakseðli (Idiomatzität) sem og valin föst orðasambönd í þýsku.  Orðasambandafræðingurinn Dmitrij Dobrovol’skij hefur hvað mest rannsakað orðtakseðlið og samband þess við myndmál. Skilgreinin hans á orðtakseðli verður rætt og dæmi tekin um það. Þá verða valin föst orðasambönd í þýsku til umfjöllunar og skýrt hvernig þau varpa ljósi á sögu, menningu, atvinnuhætti og daglegt líf. Sem dæmi má nefna beleidigte Leberwurst spielen ‚vera í fýlu‘, ins Bockshorn jagen ‚koma e-m í klípu/ bobba’, etwas aus dem Stegreif reden/machen ‚gera eitthvað án undirbúnings’. An (bei) jemandem ist Hopfen und Malz verloren ‚eitthvað er árangurslaust, vonlaust‘ og Fisimatenten machen ‚gera  eitthvað  af  sér‘.
Share